Expert vraagt meer aandacht voor naasten van wie aan zelfdoding denkt: "Impact van schuldgevoel is enorm"

"Wanneer iemand aan zelfdoding denkt, wordt ook de omgeving daardoor heel erg geraakt", zegt Alexandre Reynders. Hij is socioloog, docent, onderzoeker en stafmedewerker verbonden aan het Kenniscentrum voor Gezinswetenschappen van de Odisee Hogeschool. "Voor hulpverleners vormt het een bijkomende uitdaging om naasten te bereiken en te betrekken. Daar mag meer aandacht voor zijn."

Voor zijn boek 'Mee-leven' en de gelijknamige podcast had Reynders de afgelopen jaren tientallen gesprekken met vaders, moeders, kinderen en andere dierbaren. "Zij hebben het gevoel dat er heel veel aandacht naar de suïcidale persoon gaat, wat uiteraard terecht is. Maar tegelijk zitten ze zelf ook met twijfels, onzekerheid en schuldgevoelens. Het is niet altijd evident om daarmee om te gaan." 

Vaak hoort Reynders naasten zeggen: "Mijn mama heeft het al moeilijk, dus ik ga niet over mezelf praten" of "mijn rol is flink zijn en stil zijn"."Het is zo ontzettend jammer dat zij daar niet mee naar buiten kunnen komen en het heeft ook veel impact", vertelt hij.

Reynders ziet verschillende argumenten om niet alleen personen met zelfmoordgedachten te ondersteunen, maar ook hun omgeving. 

"Vaak voelen naasten een enorme verantwoordelijkheid. Ze willen ervoor zorgen dat hun ouder, broer of zus steeds in een veilige omgeving vertoeft. Ze voelen zich bijna verantwoordelijk om diegene van wie ze houden in leven te houden."

"Dat is een haast ondraaglijke opdracht", zegt Reynders. "Bovendien zien we dat bij andere aandoeningen niet." Bij een fysieke ziekte wordt de zorg namelijk meestal uitbesteed en ligt het vertrouwen bij een medische expert. In functie van het helingsproces van een suïcidale persoon krijgen naasten veel vaker een belangrijke rol toebedeeld.

Die rol en de verantwoordelijkheid die erbij komt kijken, beïnvloedt volgens Reynders het welbevinden van naasten. "Er is bijvoorbeeld een emotionele impact: je gaat minder naar buiten en daardoor gaat je sociale leven erop achteruit." Ook op werk en studies kan er een invloed zijn, zoals minder concentratie of motivatie. 

"Daarnaast verandert het zelfbeeld van mensen in de omgeving. Ze stellen hun identiteit in vraag: wie ben ik als mama, broer, zus? De impact op al die domeinen van het leven is ingrijpend, met effecten op de korte en lange termijn."

In Vlaanderen overlijden gemiddeld 5 personen per dag aan zelfdoding. Dat aantal daalt, maar de groep omstaanders blijft bijzonder groot. "Wetende wat de impact voor hen is, is het vreemd dat we vanuit de gezondheidszorg niet eerder werk hebben gemaakt van deze doelgroep", stelt Reynders.

Hoe kunnen naasten dan beter ondersteund worden? Bovenal ziet Reynders praten als een eerste stap. "Ook al is het niet gemakkelijk om te praten over iemand die aan zelfdoding denkt. Misschien wil je als naaste niet dat iemand het te weten komt, of vraagt de suïcidale persoon zelf om te zwijgen. Anderen weten ook niet altijd goed hoe ze moeten reageren."

Toch pleit hij ervoor om het gesprek aan te gaan. "Er zijn best veel dingen te bespreken. Je kan vragen hoe lang iemand al met het idee zit, wat er gebeurd is, welke betekenis die persoon aan zelfdoding geeft."

Door er op een rustige manier over te praten, kan er verbinding ontstaan. En kan zowel de naaste als de ruimere omgeving toelaten dat het onderwerp bespreekbaar mag worden.

"Teleurstelling of boosheid hoef je niet te uiten", geeft Reynders mee. "Zoek ook niet naar oplossingen, want die zijn niet evident. Gewoon luisteren kan al helend zijn."

En ook in een moeilijke situatie is hoopvol zijn niet naïef. "De kans is groot dat het ook weer beter gaat. Je kan een bijdrage leveren in het keren van gedachten. Het kan heel krachtig zijn om samen te zoeken naar nieuwe manieren van zingeving en om openheid te behouden."

Reynders benadrukt dat naasten die opdracht niet alleen moeten dragen. "We mogen hen niet alleen zien als iemand die zorg draagt, een sterkhouder, maar ook als iemand die zelf steun nodig heeft."

"Zij voelen dat vaak niet zo aan en denken dat de aandacht enkel op de suïcidale persoon moet liggen, dat het niet om hen mag gaan. Maar dat is geen duurzame boodschap. Zo mogen we niet met hen omgaan."

"Naasten zijn samen aanwezig: ouders, broer, zus, vrienden … Zij kunnen het gesprek opentrekken, samen steun zoeken en taken verdelen. De zoektocht naar verbondenheid in een gezin en het herstel van de normale relaties is heel belangrijk. En praten helpt."