Syndroom van Noah: hoe een diepe liefde voor dieren kan uitgroeien tot een probleem

De katten zaten overal: onder de zetel, op kasten, achter de koelkast en opeengepakt in krabpalen. De ammoniakgeur in het appartement was nauwelijks te harden. De Parijse situatie is volgens volwassenenpsychiater Jozefien Wijnants geen alleenstaand geval.

"Het is een speciale vorm van de gewone verzamelstoornis, waarbij mensen een groot aantal dieren verzamelen zonder dat ze de gepaste zorg kunnen voorzien", legt Wijnants uit in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Dat gaat over voeding, gepaste woonomstandigheden en veterinaire zorg. Ook zien ze vaak niet dat de omstandigheden verder verslechteren."

Een opvallend kenmerk is het beperkte inzicht van de betrokken personen. Ze beseffen vaak niet dat het aantal dieren te groot is, of dat de leefomstandigheden ernstig verwaarloosd zijn. "Ze zijn echt overtuigd dat ze goed doen voor de dieren en handelen juist vanuit dierenliefde. Dat is voor buitenstaanders moeilijk te begrijpen, omdat er veel dierenleed mee gepaard gaat."

"Vaak blijft de situatie jarenlang onder de radar. Het aantal dieren neemt geleidelijk toe, bijvoorbeeld omdat ze niet gesteriliseerd of gecastreerd zijn en zich daardoor blijven voortplanten."

Wanneer de situatie uiteindelijk aan het licht komt, zijn de gevolgen vaak groot: geur- en geluidsoverlast, slechte hygiëne en ernstig dierenleed.

Er bestaat een stereotiep beeld van mensen met het syndroom van Noah als eenzame personen, maar daar plaatst Wijnants een kanttekening bij. "Het komt voor in alle sociaaleconomische klassen, bij alle leeftijden en bij mannen en vrouwen", benadrukt ze. "Er zijn wel aanwijzingen dat het vaker voorkomt bij alleenstaande mensen van middelbare leeftijd, maar exacte cijfers ontbreken."

Ook over de oorzaken bestaat geen eenduidige verklaring. "Zoals bij veel psychiatrische stoornissen gaat het vermoedelijk om een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren."

"Zo kunnen mensen die minder goed zijn in impulscontrole sneller dieren aankopen of redden zonder de gevolgen daarvan voldoende te overzien. Ook ingrijpende gebeurtenissen, zoals het verlies van een naaste, werkloosheid of financiële problemen, kunnen een rol spelen", legt ze uit. 

Onderzoek onderscheidt verschillende types van dierenverzamelaars.

Het eerste type is de 'overwhelmed caregiver': iemand die geleidelijk in die situatie verzeild raakt. "Ze beginnen met een klein aantal dieren, maar de omstandigheden verslechteren stap voor stap, waardoor ze uiteindelijk niet meer kunnen zorgen voor de dieren. Bij deze groep is vaak nog enig inzicht aanwezig, waardoor het soms makkelijker is om samen naar een oplossing te zoeken."

Het tweede type zijn de zogenaamde 'redders'. Zij zijn ervan overtuigd dat zij de dieren moeten redden en dat niemand anders dat kan. "Ze gaan actief op zoek naar nieuwe dieren, zelfs wanneer ze er al heel veel hebben”, zegt Wijnants. “Bijvoorbeeld dieren die dreigen te worden geslacht."

Het derde type is de 'uitbuiter'. Die persoon vertoont volgens Wijnants kenmerken die duiden op weinig empathie voor mens of dier. Bij deze groep is onderhandelen vaak moeilijker en kan het nodig zijn dat er maatregelen worden opgelegd.

Het wegnemen van de dieren is soms noodzakelijk om verder dierenleed te voorkomen. Maar daarmee is het probleem bij de persoon zelf niet opgelost. "De gepaste zorg voor de verzamelaar zelf is even belangrijk omdat er naast dierenleed ook mensenleed mee gepaard gaat."

Bovendien ligt het risico op herval hoog. "Wanneer dieren in beslag worden genomen, kunnen sommige mensen opnieuw dieren gaan verzamelen, omdat de drang om dieren te verzamelen blijft bestaan. Alleen de dieren in beslag nemen lost het probleem daarom niet op."

Een specifieke behandeling voor dierenverzamelstoornis bestaat momenteel nog niet, omdat het fenomeen nog onvoldoende onderzocht is.

Wijnants pleit voor een beter gecoördineerde aanpak waarbij verschillende diensten samenwerken. "In dergelijke situaties kunnen politie, brandweer, huisvestingsdiensten en sociale diensten betrokken zijn. Daarnaast zijn volgens haar ook een psychiatrische evaluatie en psychologische ondersteuning voor de verzamelaar noodzakelijk."

Wie merkt dat een buurman of buurvrouw mogelijk in een dergelijke situatie zit, probeert volgens Wijnants best eerst op een menselijke manier contact te maken. "Als psychiater pleit ik altijd voor medemenselijkheid. Iemand beschuldigend benaderen is waarschijnlijk niet de juiste manier."

Tegelijkertijd mag dierenleed niet blijven voortduren. "Bij een vermoeden van dierenleed kan een melding worden gedaan bij de bevoegde diensten. Ook sociale diensten, zoals het OCMW, kunnen volgens Wijnants betrokken worden om samen met de persoon naar een oplossing te zoeken", besluit ze.