800 jaar Sint-Franciscus: van klassieke heilige tot radicale rebel en ontspuller

8 eeuwen al is Franciscus een populaire heilige en al die tijd is hij al prominent aanwezig in de cultuur. Daarover gaat het boek 'Menheer armoe. Sint-Franciscus in de Lage Landen van Maerlant tot heden'; samengesteld door Kevin Absillis van Universiteit Antwerpen. 'Menheer armoe' is een term van schrijver Felix Timmermans, die Franciscus meer dan eens ten tonele heeft gevoerd. 

Al kort na de dood van de heilige, tussen 1276 en 1282, schrijft Jacob van Maerlant, de 'vader van de Nederlandse literatuur', een vertaling uit het Latijn van een biografie van Franciscus. Maerlant voelde zich verwant met het ideeëngoed van Franciscus, schrijft Frank Willaert in ‘Menheer armoe’: zijn "sympathie voor de radicale onthechting van Franciscus en zijn volgelingen spoort met zijn afkeer van de buitensporige rijkdom en hebzucht van de machtigen, leken zowel als geestelijken.”

Vele eeuwen later blijft Franciscus inspireren. Opmerkelijk is de recente vondst van een verhaal van Louis Paul Boon. Een niet-gepubliceerd handschrift, dat vermoedelijk de start moest worden van een roman. Boon voert er een 'Franciskus' ten tonele, 'een drop-out van goede wil' en vermeldt wel 8 keer dat hij op blote voeten loopt. 

Het handschrift komt uit het Letterenhuis, waar men nog altijd bezig is met de ontsluiting van het archief van Louis Paul Boon. “Dat Boon door een heilige gefascineerd was, is toch wel een ontdekking”, zegt Kevin Absillis.

Verwarrend is het gedweep met Franciscus door extreemrechtse kringen. De Italiaanse dictator Mussolini was fan, maar ook collaborateurs van bij ons. Ward Hermans, leider van de Algemene SS Vlaanderen, schreef na de oorlog vanuit de gevangenis een klagende 'Litanie aan de H. Franciscus van Assisi.'

Een verklaring zoekt literatuurwetenschapper Kevin Absillis al vroeger, met name in het activisme, de collaboratie in de Eerste Wereldoorlog. “De activisten herkenden in Franciscus de strijd tegen een boosaardige vaderfiguur. Voor hen was dat het vaderland België.”

Later zou Franciscus dan weer als een ‘groene’ heilige worden omarmd door de tegencultuur van de jaren 60, omdat hij materiële rijkdom afwees en zich verzette tegen autoriteit. Zoveel gezindten, zoveel Franciscussen, lijkt het wel. 

“Aanvankelijk was de devotie en de bewondering voor Franciscus sterk ingebed in de katholieke kerk en tradities. Tot er eind 19e eeuw een eerste moderne biografie van hem verscheen van de Fransman Paul Sabatier. Die was een groot succes, ook bij kunstenaars en schrijvers", vertelt Kevin Absillis. 

“Vanaf dat moment werd Franciscus gezien als een hervormer, een rebel, een radicaal” en gingen ook niet-katholieken met hem aan de slag." Resultaat: Franciscus betekent heel veel dingen tegelijk. “Hij werd ecologist, pacifist, ontspuller en onthaaster, al die moderne betekenissen kun je ook herkennen in Franciscus.”

Franciscus als een multi-inzetbare heilige dus. “Dat heeft hij inderdaad voor op andere heiligen. In geen enkele andere heilige zitten zoveel elementen tegelijk in het levensverhaal en in zijn keuzes die voor de mens vandaag resoneren.”

Daar heeft Kevin Absillis wel een verklaring voor. “Terwijl de meeste heiligen vast te pinnen zijn op 1 verhaaltje, heb je bij Franciscus een rijke biografie met allerlei bijkomstige verhalen: het temmen van een wolf, het prediken tot de vogels, het verzet tegen zijn vader, het stichten van de kloosterorde… Voor de ene is Franciscus de dierenvriend, voor de andere een hervormer. Je kunt er heel veel kanten mee op en er werd ook wel selectief gelezen.”

Naast schrijvers waren en zijn muzikanten en componisten in de ban van Franciscus. De Belgische componist Edgar Tinel schreef in 1888 een Sint-Franciscus-oratorium dat een waanzinnig succes kende, met ook internationale uitvoeringen tot in New York. 

In 1983 schreef de Franse componist Olivier Messiaen de opera 'Saint François d'Assise' met de onlangs overleden Belgische zanger José Van Dam in de hoofdrol. Ook Angelo Branduardi verwerkte het leven van Franciscus in een opera. Heel recent kwam superster Rosalía met een liedje dat 'Mio Cristo piange diamanti' heet, geschreven vanuit het standpunt van de heilige Clara, 1 van de eerste volgelingen van Franciscus. Of hoe de bewondering voor en de inspiratie door Franciscus 8 eeuwen overspant.