Onderwijsrevolutie in Peking: waarom China's slimste tieners vrezen voor hun toekomst

De recentste PISA-scores in ons land waren opnieuw een aanleiding voor pessimisme. Voor de 7de keer op rij dalen de scores voor leesvaardigheid, wiskunde en wetenschappen bij 15-jarigen. Sinds 2003 verloren we in Vlaanderen en Brussel 64 punten voor wiskunde, voor wetenschappen en vooral leesvaardigheid zijn we weggezakt naar de middenmoot. Dat we voor wiskunde nog altijd op plaats 10 staan in een lijst met 91 landen komt doordat de scores overal dalen.

Bijna overal, want in China blijft de score voor wiskunde stabiel en sinds 2009 staat het land stevig op plaats 1. Dat is ook het geval voor wetenschappen. Voor leesvaardigheid moet het alleen Singapore laten voorgaan. 

Daar hoort wel een kanttekening bij, want niet alle scholen in China nemen deel aan de test, alleen de zogenoemde BSJZ-regio's. BSJZ staat voor Beijing, Shanghai, Jiangsu en Zhejiang, niet toevallig China's meest ontwikkelde steden en provincies, goed voor 200 miljoen inwoners. Het gemiddelde inkomen ligt er maar liefst 60% hoger dan in de rest van het land. Dat betekent dat er ook meer geld gaat naar onderwijs.

Toch zijn de hoge Chinese scores geen toeval. Sinds het begin van de economische hervormingen, meer dan 40 jaar geleden, heeft de Chinese regering volop geïnvesteerd in het onderwijs. Zo goed als alle Chinese kinderen en tieners gaan naar school, zowel jongens als meisjes. Waar in 1990 maar 4% van alle 18-jarigen nadien doorstroomde naar het hoger onderwijs is dat nu al meer dan 60%. 

Tegelijkertijd blijft het systeem bijzonder competitief. Topuniversiteiten zitten vooral in de grote steden zoals Peking en Shanghai en in de rijkere regio's aan de kust en in het zuiden. Maar om in die topuniversiteiten binnen te geraken is een hoge score nodig op het nationaal examen, de zogenaamde gaokao. 

Dit jaar namen bijna 13 miljoen Chinese tieners deel aan het examen dat 2 tot 4 dagen duurt. De voorbereiding op de gaokao begint al in de basisschool en bereikt een piek in het laatste jaar van het middelbaar. Leerlingen zijn dan vaak tot 22 uur 's avonds bezig met bijlessen en proefexamens.

Op de eerste dag van het examen begin juni gaat China in een soort lock-down. In de buurt van de examenlokalen worden bouwwerkzaamheden stilgelegd, het verkeer wordt omgeleid en claxonneren is streng verboden. Om valsspelen tegen te gaan, worden alle wifi- en mobiele netwerken in de buurt geblokkeerd. Aan de ingang staan duizenden nerveuze ouders hun kinderen op te wachten.

Het examen zelf is een mengeling van multiple choice vragen, invuloefenigen en complexe problemen. Een van de meeste gevreesde opdrachten voor het vak Chinees is de zuowen, een essay van 800 karakters, waarvoor de studenten exact een uur krijgen. Een voorbeeld (uit 2024) ging over AI: "AI kan in een fractie van een seconde antwoorden geven op miljarden vragen. Maar naarmate machines meer antwoorden hebben, lijken mensen minder vragen te stellen. Wat zegt dit over de toekomst van het menselijk denken? Schrijf een essay waarin je jouw visie op deze verschuiving deelt."

Studenten worden gequoteerd op inhoud, vorm en creativiteit maar ook of hun essay de juiste maatschappelijke en politieke waarden weerspiegelt. Citeren uit de werken van klassieke filosofen als Confucius of uit het gedachtengoed van president Xi Jinping levert extra punten op. Hoewel China wereldleider is op het gebied van digitalisering wordt het hele examen schriftelijk afgelegd. Studenten kunnen punten verliezen voor een slecht handschrift. 

Het resultaat op het gaokao-examen op het einde van het middelbaar bepaalt in welke universiteit je terechtkomt en dat heeft dan weer een invloed op je toekomstige carrière. Om in een absolute topuniversiteit te studeren moet je minstens 700 op 750 punten behalen.

Wie minder dan 500 haalt, kan alleen nog terecht in een graduaatsopleiding. Of, wanneer je rijke ouders hebt, op  een universiteit in Australië, Europa of de Verenigde Staten, die betalende Chinese studenten  graag zien komen. Studenten met een diploma van een topuniversiteit vinden - of liever vonden - meteen na hun afstuderen makkelijk werk.

Maar de laatste jaren begint het systeem te haperen. Pas afgestudeerde jongeren komen terecht op een competitieve arbeidsmarkt, waar jobs schaars zijn. Het werkloosheidscijfer bij jongeren (16-24) stijgt gestaag. In juni 2023 bereikte het officiële cijfer een historische recordhoogte van 21,3%. Meteen daarna stopte de Chinese overheid plots met het publiceren van de maandelijkse statistieken. Sinds begin 2024 worden de cijfers op een andere manier berekend.

Op dit ogenblik ligt de jongerenwerkloosheid volgens officiële cijfers opnieuw rond de 19%. In juni kwam er een record van 12,7 miljoen pas afgestudeerden op de arbeidsmarkt. Maar die vinden almaar moeilijker een eerste job. Te veel jongeren hebben een diploma dat hen voorbereidt op een kantoorbaan en zo zijn er momenteel te weinig voorhanden. Bovendien worden veel instapbanen vervangen door AI. 

Om te ontsnappen aan het stigma dat aan werkloosheid kleeft, doen tienduizenden jongeren in de steden 'alsof' ze werken. 's Ochtends pendelen ze naar hun 'werk' en brengen dan de dag door in namaakkantoren, bibliotheken of koffiebars. Daar updaten ze hun CV, bereiden zich voor op een ambtenarenexamen of kijken naar series op hun laptop.

Sommige jongeren stappen helemaal uit de ratrace en trekken zich ontgoocheld terug op het platteland waar ze met een minimum aan bestaansmiddelen overleven. Tangping of 'platliggen' heet die trend. Of ze gaan terug bij hun ouders wonen en worden weer full-time 'kind'.

Andere jongeren zoeken een job in de zogenaamde 'gig' economie, ver onder hun diploma. Ze gaan werken als maaltijdkoeriers of pikken passagiers op met de wagen van hun ouders voor DiDi - de Chinese Uber. Of ze gaan live-streamen om producten te verkopen of werken als hondenuitlater. Zowat de helft van alle 'flexijobs' worden ingevuld door jongeren onder de 24. 

De groeiende jeugdwerkloosheid baart de overheid zorgen, vooral omdat de economische vooruitzichten niet schitterend zijn. De ooit zo dynamische vastgoedsector zit al jaren in het slop en de binnenlandse consumptie slabakt. Intussen worden steeds meer jobs in fabrieken én kantoren aan een sneltreinvaart overgenomen door robots en artificiële intelligentie. 

Daarom wordt volop gesleuteld aan het hoger onderwijs. De voorbije maanden schrapte de overheid maar liefst 12.000 'overbodige' bachelor-opleidingen omdat de arbeidsmarkt verzadigd is of omdat de jobs overgenomen zijn door AI-tools. Het gaat vooral om creatieve richtingen zoals fotografie en (product)design, marketing, taalopleidingen en zelfs traditionele informatica-opleidingen.  

Ook het systeem waar alle universiteiten brede en algemene academische instellingen  zijn, moet op de schop. Voortaan moeten opleidingen beter afgestemd zijn op de arbeidsmarkt en moet AI zijn opgenomen in het lessenpakket. Universiteiten en hogescholen moeten opleidingen aanbieden die zich achter de prioriteiten van de regering scharen: excelleren in innovatie, digitalisering en robotica. 

"Hogere studies zijn niet alleen meer weggelegd voor de elite" legt Fan Xiudi uit, specialist onderwijs aan Shanghai’s Tongji Universiteit in de South China Morning Post , "want iedereen krijgt in China tegenwoordig de kans om te studeren. Daarom moeten we ons onderwijssysteem aanpassen voor de realiteit ons inhaalt." 

Op China's streng gecontroleerde sociale media drukken veel jonge Chinezen in bedekte termen hun angst uit voor een toekomst waarin geen plaats meer zal zijn voor dromers en creatieve geesten maar alleen nog voor AI-programmeurs. Hun stemmen worden overstemd door het officiële discours.