Noorwegen kiest al 10 jaar de beste soldaten uit mannen én vrouwen: wat kan ons land daarvan leren?

"Bij de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 kwam er een duidelijke boodschap. Mannen tussen de 18 en 60 jaar mochten het land niet verlaten. Vrouwen en kinderen wél. Zoiets zou in Noorwegen ondenkbaar zijn." Aan het woord is Nina Hellum, hoofdonderzoeker en sociaal antropoloog bij het Noorse defensie-onderzoeksinstituut  FFI.

"Dit druist regelrecht in tegen het Noorse gelijkheidsprincipe. Mannen en vrouwen moeten gelijke rechten en gelijke kansen krijgen, maar daarbij horen ook gelijke plichten", legt Hellum uit. Het is net vanuit dat gelijkheidsprincipe dat Noorwegen in 2015 een genderneutrale dienstplicht invoerde.

Op dat ogenblik zijn er al vrouwen actief in het leger, maar op vrijwillige basis. De politieke beslissing stuit op weinig weerstand, met uitzondering van een paar feministische groeperingen. Die beschouwen de genderneutrale dienstplicht eerder als een teken van toenemend militarisme, dan als een streven naar gelijkheid. 

"Er moet rekening worden gehouden met de feitelijke verschillen tussen het leven van vrouwen en mannen. Vrouwen leveren een belangrijke bijdrage aan de samenleving door zwanger te worden, te bevallen en borstvoeding te geven", staat te lezen in een toenmalig statement van het Nationaal Bestuur van de Noorse Vereniging voor Vrouwenrechten (NKF). "Echte gendergelijkheid houdt meer in dan alleen de integratie van vrouwen in een door mannen gevormde maatschappelijke structuur."

De algemene dienstplicht wordt uiteindelijk met een overweldigende meerderheid aangenomen. In de zomer van 2016 start de eerste volledig genderneutrale lichting. "We hebben nu de luxe om de beste van de besten te kiezen", glundert brigadegeneraal Terje Bruøygard 10 jaar later, "en dit voor elk profiel dat we nodig hebben".

Vorig jaar werkte ze nog in een basisschool, begin januari startte de 20-jarige Sunniva Wiken aan haar dienstplicht. "Ik wilde mezelf uitdagen en kijken hoe ik zou reageren op een totaal andere dagelijkse routine. Ik slaagde voor de proeven en werd geselecteerd om mijn dienstplicht te doen." 

Wat zeer ongebruikelijk is, maar voor de Noorse dienstplichtigen intussen het nieuwe normaal, is het systeem van de gemengde accommodatie. In 2016 was de infrastructuur onvoldoende uitgerust om aparte slaapruimtes te voorzien. Het idee van gemengde kamers werd op dat moment al op kleinere schaal - uit capaciteitsnoodzaak - toegepast en verder uitgebreid.

De gemixte huisvesting bevorderde niet alleen de integratie tussen de jongeren. In een latere fase bleek ze ook waardevol als preventiemiddel tegen seksisme en seksueel grensoverschrijdend gedrag.

"Dit klinkt in eerste instantie misschien vreemd, maar het systeem zorgt ervoor dat de jongeren vlugger een team vormen. Dat ze sneller voor elkaar door het vuur gaan," legt brigadegeneraal Bruøygard uit, "terwijl ze ook loskomen van het stereotype man-vrouwdenken. Dat is een grote meerwaarde, die misschien wat onverwacht ontwikkeld is".

Sunniva, die als zwemster vaak met jongens eenzelfde ruimte deelde, kon zich snel aanpassen. Dat  was niet bij iedereen het geval. "Sommige meisjes worstelden met het gebrek aan privacy", vertelt ze. "Maar ook voor de jongens was het wennen."

"Ze waren het bijvoorbeeld niet gewoon om hun kleren netjes op te vouwen. Wij hielpen hen daarmee", lacht Sunniva. "Ook van hun kant kwam er hulp. Ik ben maar 1 meter 52 en kon met moeite aan mijn rugzak boven op de kast. Op die manier groeiden we stilaan naar elkaar toe. Intussen kibbelen sommige van mijn kamergenoten net zoals broers en zussen dat doen."

Onderzoekster Hellum ziet nog bijkomende troeven aan de gemengde slaapaccommodaties. Zeker omdat de jongeren tijdens hun dienstplicht regelmatig in offline-omstandigheden leven.

"De jongeren worden daardoor verplicht om met elkaar om te leren gaan, fysiek naast elkaar te zitten, te praten en rekening met elkaar te  houden. Niet dat ze elkaar hierdoor noodzakelijk leuker gaan vinden, maar ik denk dat het de militaire weerbaarheid en de weerbaarheid van een samenleving als geheel echt versterkt."

En toch is het samenwonen geen wondermiddel. Seksisme en grensoverschrijdend gedrag blijven een belangrijk aandachtspunt binnen legers wereldwijd, ook bij de Noren. Sunniva zelf stipt aan dat er jonge vakbondsvertegenwoordigers zijn, zowel mannen als vrouwen, bij wie ze ongeoorloofd gedrag kunnen aankaarten. Daar wordt snel op ingegrepen. 

Toch ziet Hellum vooruitgang in de problematiek. "Als je in 2009 als vrouw in het leger ging, kreeg je te horen dat je flink wat ruggengraat moest hebben en stoer moest zijn. Dat hoor je nu niet meer. De dominante mannencultuur is minder aanwezig. Tegelijkertijd ligt de drempel om te klagen of misstanden te melden vandaag veel lager."

Om jongeren te behoeden voor stommiteiten is ook een buddy-systeem ingevoerd, legt Bruøygard uit. "Drank werkt vaak als trigger. Een buddy kan de ander helpen zijn carrière of die van een ander niet kapot te maken door wangedrag." 

De brigadegeneraal wil ook dat de mentaliteit van sommige jongeren verandert. "Of het nu gaat om jongens of meisjes: jongeren moeten kernwaarden als respect, moed en verantwoordelijkheid meekrijgen en dit met de Noorse vlag om de schouders."

Elk jaar worden zo'n 60.000 jonge Noren opgeroepen voor de dienstplicht. Daarop volgt een eerste keuring. Omdat er slechts 10.000 beschikbare plaatsen zijn, blijven uiteindelijk alleen de meest geschikte kandidaten over.  "Er zijn veel meer kandidaten dan geselecteerden. Hierdoor wordt het een exclusiviteit, die goed staat op het cv", legt Nina Hellum uit. "De dienstplicht is hier erg populair."

Waarom staat die dienstplicht zo goed op het cv? "Omdat je toont dat je bereid bent om iets te doen voor je land", antwoordt Sunniva kordaat. "Je kweekt ook meer discipline, want je verandert hier wel. Ik ken echte fuifbeesten die tijdens hun dienstplicht veel strenger geworden zijn voor zichzelf. Ze volgen nu ook makkelijker regels op." 

Ongeveer 30 procent van de dienstplichtigen is een vrouw. De helft halen, is geen streefdoel. "We focussen niet op percentages", zegt Bruøygard, "wel op de beste profielen". Als je kan kiezen uit de hele bevolking in plaats van de mannelijke helft, dan is de vijver om uit te vissen een pak groter."

Hoewel ze van nature uit fysiek meestal krachtiger zijn, ervaart Sunniva geen grote kloof tussen mannen en vrouwen. "Tijdens oefeningen zijn sommige vrouwen soms sterker of sneller dan mannen. Die zijn dan onder de indruk of een beetje gegeneerd. Daarnaast zijn er vrouwen die mentaal ijzersterk zijn en mannen die snel van hun stuk raken... en andersom. Veel hangt af van wat je in het verleden al hebt meegemaakt.'

De Noorse defensie telt vandaag zo'n 20 procent vrouwelijke beroepsmilitairen. Tot een stormloop heeft de genderneutrale dienstplicht dus niet geleid. En toch is er sprake van een ommekeer. "Vroeger zagen weinig Noorse vrouwen een carrière bij defensie als een optie", verduidelijkt Hellum. "Door opgeroepen te worden, infosessies bij te wonen en basistesten te doorlopen, doen ze dat nu meer."

Met zijn 'Jegertroppen' richtte Noorwegen ook als eerste land ter wereld een volledig vrouwelijke militaire speciale eenheid op. Dienstplichtige vrouwen krijgen er de kans om op het allerhoogste niveau getraind te worden. Toch blijft het een uitdaging om vrouwen naar gevechtsfuncties te loodsen. 

Ook Sunniva past hiervoor. "Ik weet niet goed welke richting ik uit wil op lange termijn, maar ik heb een leuke vacature gezien als informatiemedewerker", klinkt het enthousiast. "Dus ik hoop na mijn afzwaai in december bij defensie te blijven."

"Het gegeven dat vrouwen na verloop van tijd afhaken of onvoldoende doorstromen naar topfuncties binnen defensie blijft een aandachtspunt", stipt Bruøygard nog aan."En we moet verder inzetten op inclusie. Het Noorse leger moet op termijn een weerspiegeling worden van onze hele maatschappij."

Het invoeren van de algemene dienstplicht heeft hoe dan ook tot nieuwe inzichten geleid. "Stop met de grootste en sterkste mannelijke militair te vergelijken met de kleinste vrouwelijke militair en zoek geen excuses om geen vrouwen aan te werven," zegt Bruøygard. "Sommigen vechten, schieten of lopen beter dan mannen. Al hoort niet iedereen dit graag. En uiteindelijk kiezen we niet voor een vrouw, omdat ze vrouw is. Wél omdat ze de beste kandidaat is.”

Toch ziet Sunniva nog ruimte voor verbetering. "Er is een verschil tussen vrouwen toelaten in een bestaande militaire cultuur en deze cultuur ook echt gaan veranderen. Op dat vlak is er nog wel werk aan de winkel", vindt ze. 

Haar dienstjaar omschrijft Sunniva nu al als 'onvergetelijk'. Ze houdt er kameraden voor het leven aan over. Dat ze mogelijk ooit zal worden ingezet in een gewapend conflict, schrikt haar enigszins af. "Het idee maakt me ergens wel bang, ja. Langs de andere kant hebben we het afgelopen jaar veel oefeningen gedaan om ons hier mentaal en lichamelijk op voor te bereiden."

Al is het zo dat militairen in Noorwegen niet enkel beschouwd worden als beschermers van hun land, merkt Hellum nog op. Bij buitenlandse missies fungeren ze ook als vertegenwoordigers van humanitaire waarden. Noorse militairen hebben in die zin een dubbelrol: die van strijder én vredeshandhaver. "Onze sterkste wapens zijn niet de tanks, maar onze waarden", besluit brigadegeneraal Bruøygard.