Spanningen tussen Donald Trump en 'fake media' bereiken nieuw hoogtepunt: wat is er aan de hand?

De beslissing van de Amerikaanse president om bepaalde journalisten de toegang tot het Witte Huis te ontzeggen, kwam een beetje "onverwachts", zegt politicoloog en Amerikakenner Peter Van Aelst (UAntwerpen) in VRT NWS Kwartier. "Die media zijn eigenlijk permanent zeer kritisch voor Trump, en er ging in mijn ogen niet meteen een groot incident vooraf aan de beslissing."

Volgens Van Aelst speelt er enige politieke zenuwachtigheid bij Trump. "Het gaat slecht met hem in de peilingen en het ziet er niet goed uit voor de Republikeinen in de 'midterms'. Trump wil een deel van de schuld afschuiven op de media, die volgens hem veel te kritisch zijn. Hij wil een beetje tegenduwen en gaat de strijd aan met een van zijn traditionele vijanden: de pers."

Mark Deuze, hoogleraar Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam, benadrukt in VRT NWS De Wereld Vandaag op Radio 1 dat de pers aanvallen geen idee is dat Trump zelf heeft uitgevonden. 

"De Republikeinse partij hanteert al sinds eind jaren 80 een strategie die men in Amerika met een sportmetafoor benoemt: 'working the referee' ('de scheidsrechter bewerken'). Het idee: als je maar lang genoeg klaagt tegen de scheidsrechter, gaat die je vroeg of laat wel een voordeel geven: bijvoorbeeld een strafschop, of een rode kaart voor de tegenpartij."

"De Republikeinen hebben dat als een vaste campagnestrategie omarmd: als je maar lang genoeg de journalistiek aanvalt als zijnde links, vooringenomen, of fake news - want dat zijn zeker geen termen die Trump verzonnen heeft - dan gaan ze ons vroeg of laat wel wat meer krediet geven."

"Het is een subtiele manier om journalisten monddood te maken, zonder de persvrijheid aan te tasten. En uit onderzoek blijkt dat dat ook werkt: dat gebeurt bijvoorbeeld ook in Europa met de verslaggeving van de rechtse partijen."

Journalisten beseffen volgens Deuze heel goed dat ze regelmatig worden bespeeld door de Amerikaanse president. "Ze zijn zich daar heel bewust van, maar ze zijn deels ook slachtoffer van hun eigen beroep: als de machtigste of rijkste man ter wereld iets zegt, dan moet je daar wel verslag van doen."

"Je kan als journalist dus eigenlijk niet om Trump heen, terwijl de oplossing zou zijn: laat die man toch vooral in zijn eigen sop gaar koken. En focus op het beleid, kijk naar wat zijn ambtenaren uitvoeren op het terrein, kijk naar wat er achter de schermen gebeurt. Dat doen journalisten ook, maar ze zijn een beetje slaaf van hun publiek: mensen raadplegen voorpagina's of klikken online op de gekke uitspraken van Trump."

Een dag na de aankondiging van de mediaboycot tegen Trump, komt de Amerikaanse president met zijn eigen kanaal op de proppen: Trump TV. Volgens Mark Deuze is dat een idee dat al langer in de pijpleiding zit.

"Tijdens zijn laatste campagne heeft Trump nadrukkelijk geen journalisten opgezocht om zijn boodschap te verspreiden. Hij gaf in de plaats daarvan exclusieve interviews aan content creators en influencers zoals Joe Rogan. Trump heeft al lang het idee omhelsd dat hij de kwaliteitsmedia niet nodig heeft om zijn boodschap naar de bevolking te krijgen."

Volgens Deuze hoopt Trump dat het kanaal ook na zijn presidentschap nog invloed zal hebben. "Het is niet voor niets Trump TV en niet White House TV."

Toch moeten we niet te veel verwachten van Trump TV, denkt van Peter Van Aelst. "Ik zou er niet te veel belang aan hechten. Als ik het goed begrijp gaat het over een youtubekanaal waar een aantal van zijn toespraken en mediaoptredens zullen te zien zijn. Dat kan een tv-zender niet vervangen."

"Ik denk trouwens dat Trump eigenlijk wel houdt van de aandacht van die tv-zenders. Ook al is die aandacht vaak negatief. Hij wil in het centrum van de aandacht staan en ik kan mij niet voorstellen dat hij zichzelf zal verbannen naar een youtubekanaal dat slechts door sommigen zal gevolgd worden."

Dat ook Fox News - dat doorgaans milder is voor de Trump - de mediaboycot tegen de president steunt, valt volgens Van Aelst niet te onderschatten. Het toont volgens hem aan hoe erg de persvrijheid in de Verenigde Staten onder druk staat. "Ook bij Fox News lopen nog serieuze journalisten rond die het gevoel hebben: nee, dit gaat te ver."

Ook de cijfers tonen aan dat er iets aan de hand is in de VS. "De Verenigde Staten zakken al jaren in de rangschikking als het gaat over persvrijheid. Op de World Press Freedom Index staat de VS nu op de 64e plaats van de 180, tussen Botswana en Panama." Ter vergelijking: België staat in die rangschikking op de 16e plaats.

Van Deuze merkt ook op dat een groot deel van de vrije pers in Amerika in handen is van rijke mediamagnaten. 'Bijvoorbeeld Jeff Bezos, de CEO van Amazon. Dat zijn grote geldschieters die vaak hele warme relaties met Trump hebben."

"In het verleden werd de journalistiek - op een bizarre manier - beschermd door reclame-inkomsten en abonnementen. Er was een soort van financiële buffer tegen inmenging. Maar media verdienen bijna geen geld meer met reclame en abonnementen. Dus dan ben je opeens heel erg kwetsbaar. En dat is een nieuwe bedreiging van persvrijheid die we hiervoor nog niet zo sterk kenden."

De nieuwskanalen die verbannen werden uit het Witte Huis vechten die beslissing aan bij de rechtbank. Volgens Peter Van Aelst is de kans groot dat ze van de rechter gelijk zullen krijgen.

"Het 'First Amendment' (dat onder meer vrije meningsuiting en persvrijheid omvat, red.) is heel belangrijk in Amerika. In het verleden hebben rechters in het voordeel van de media geoordeeld. Dus ik denk dat de kans reëel is dat Trump dit op een of andere manier zal moeten terugdraaien."

Maar Van Aelst verwacht dat Trump ook zonder rechterlijke inmenging bereid zal zijn om vrij snel een deal te sluiten. "Ik verwacht dat er een zeker compromis uit de bus komt. Je zou kunnen zeggen dat Trump de media nodig heeft, maar die media hebben ook Trump nodig. Het blijft de belangrijkste man in Amerika en hij zorgt ervoor dat de kijkcijfers hoog blijven."

"Ik verwacht binnen enkele weken een compromis, maar het zou ook sneller kunnen gaan, want ik denk niet dat Trump lang kan zonder die aandacht."

Ook Deuze verwacht dat de ban niet heel lang zal standhouden. "Trump speelt al zijn hele carrière een soort kat-en-muisspel met de media. Het ene moment zijn ze vrienden, het volgende moment zijn ze vijanden en dan mogen ze weer terugkomen. Het is een manipulatief spelletje."