Deze keer niet de kleurrijke zeefdrukken: in Gent zie je Andy Warhol zoals je hem nog nooit zag

Een blik Campbell's tomatensoep of het portret van Marilyn Monroe: Andy Warhol (1928-1987) is overbekend van zijn kleurrijke zeefdrukken, te zien in veel musea en een oneindig aantal keer gekopieerd. In Gent is een andere kant van de kunstenaar te ontdekken: zijn creatieve drukwerk en de vernieuwende films die hij draaide.

Het archiefmateriaal komt uit de collectie van kunstverzamelaars Annick en Anton Herbert (zie verder in dit artikel), de films zijn bruiklenen van The Andy Warhol Museum in Pittsburgh in de Verenigde Staten.

"Annick en Anton Herbert waren zeer gefascineerd door de figuur van Warhol en vooral door zijn radicale positie tegenover het conservatieve kunstklimaat. Dat zie je hier in een brede waaier boeken, posters, drukwerk en ook het tijdschrift dat hij heeft opgericht, 'Interview Magazine'", legt Laura Hanssens uit, directeur van de Herbert Foundation. 

Dat drukwerk is heel divers: een pop-upboek waaruit - alweer - een blik tomaten of een ridderkasteel opwipt, catalogi, affiches van tentoonstellingen met beroemde, provocerende uitspraken van Warhol: "I like boring things" (ik hou van saaie dingen) of "I never read, I just look at pictures" (ik lees nooit, ik kijk alleen naar prentjes). En ook zijn visionaire slogan: "In the future everybody will be famous for 15 minutes" (in de toekomst zal iedereen 15 minuten beroemd zijn).

Een bijzonder item is het boek 'A, A novel by Andy Warhol'.

Schreef Warhol ook romans? Het blijkt een weergave van allerlei scènes in zijn beroemde atelier 'The Factory' in New York. Een vrijwel letterlijke transcriptie van gesprekken met iedereen die er toevallig langskwam. 

"Carefully unplanned" (zorgvuldig ongepland) was de werkwijze van Warhol, zegt Laura Hanssens. "Ik denk dat Warhol steeds het medium uitdaagde en een manier van werken had waarbij hij zich schijnbaar op de achtergrond plaatste. Het werk realiseerde zichzelf."

"Daarbij heeft The Factory een heel belangrijke rol gespeeld, zijn studio waar hij zich omringde met kunstenaars, muzikanten, dansers, 'superstars' die elk op hun eigen manier bijdroegen aan zijn werk." Maar daar niet altijd erkenning voor kregen.  

De titels van de hoofdstukken in het boek 'A' zijn veelzeggend: 'Drag party' of 'Sugarplum interrogates Drella'. Drella, een combinatie van Dracula en Cinderella (Assepoester) was de bijnaam van Andy Warhol. Muzikanten Lou Reed en John Cale, 2 habitués van The Factory, hebben na de dood van Warhol een eerbetoon op plaat gezet, getiteld 'Songs for Drella'.

The Factory was ook de bijenkorf waar de groep The Velvet Underground kind aan huis was, met onder meer Lou Reed, John Cale en de Duitse zangeres Nico. Zij zong het nummer 'All tomorrow's parties', de titel van de tentoonstelling in Gent. Voor het debuutalbum uit 1967 van The Velvet Underground ontwierp Andy Warhol de legendarische hoes met de banaan, ook te bewonderen in Gent.

Tussen 2 haakjes: oud-VRT-collega's Jef Lambrecht en Johan Janssens zijn er in de late jaren 70 in geslaagd om in The Factory te raken. Ze werden ontvangen door Andy Warhol, zijn manager Fred Hughes en kunstenares Brigid Berlin, of Brigid Polk, 1 van de 'superstars' rond Warhol.

Een interview met Warhol zat er evenwel niet in. De VRT-journalisten, op vakantie maar met een missie, werden achtergelaten bij een assistent.  Lambrecht kon Warhol later wel ondervragen toen hij in België schilder Paul Delvaux bezocht.

De kleurrijke menagerie van The Factory duikt ook op in de films van Andy Warhol. Tussen 1963 en 1968 maakte Warhol maar liefst 600 (!) films. In Gent zijn er de komende maanden 22 te zien - af en toe worden ze gewisseld. Er zijn 13 'Screentests' bij, korte portretten van bekende mensen in The Factory.

Bob Dylan, Lou Reed, Nico, actrice Edie Sedgwick, kunstenaar Marcel Duchamp of schrijfster Susan Sontag: je ziet hen vertraagd bewegen. De ene kijkt onwennig in of naast de camera, de andere steekt zelfverzekerd een sigaret op. Warhol maakte zo'n 400 van deze 'Screentests'.

"In die vroege films speelt Warhol met tijd", zegt Laura Hanssens. "De films waren opgenomen met 24 beelden per seconde, maar werden afgespeeld met 16 beelden per seconde. Daardoor krijg je een vertraging en een dromerig karakter."

Helemaal traag is de film 'Empire', waarbij Warhol de beroemde wolkenkrabber Empire State Building in New York filmde van 8 uur 's avonds tot 3 uur 's nachts. "Je ziet heel langzaam hoe de avond valt en de lichtjes van de stad aan gaan. Verder gebeurt er eigenlijk niets. Het is een vertraging en een verstilling die zeker ook vandaag de dag nog uitdagend is als kijker." En dat 485 minuten lang. 

In andere films zoals 'Camp' komt de nauwelijks georganiseerde chaos van The Factory in beeld, in een talentshow met poëzie en zang. Direct en ongepolijst, amateuristisch in beeld gebracht. "The sound is terrible, the technique is awful, but the people are fantastic", aldus Andy Warhol. Geluid en techniek zijn verschrikkelijk, maar de mensen zijn geweldig. De films doen sterk denken aan de rommelige video's die je nu op sociale media ziet.

Warhol maakte zijn films in een periode waarin er strenge censuur bestond in de Amerikaanse filmindustrie. De prenten vertonen was niet eenvoudig. Geregeld viel de politie binnen en werden de filmrollen in beslag genomen. In Europa was er meer openheid van geest, bijvoorbeeld op filmfestivals. Affiches daarvan zijn ook te zien in Gent. 

De expo in Gent toont ook een hele selectie van 'Inter/VIEW', het beroemde tijdschrift dat Andy Warhol opstartte in 1969. Je ziet hoe het blad eerst 'Inter/View Andy Warhol's Film Magazine' heette, met bijvoorbeeld een themanummer over 'Death in Venice' van Luchino Visconti of 'Satyricon' van Federico Fellini. 

Later verbreedde het blad naar kunst, muziek, mode en popcultuur, 'hoge' en 'lage' cultuur door elkaar, met veel beroemdheden. Ook na de dood van Warhol in 1987 bleef Interview bestaan. Nu nog verschijnen er 6 nummers per jaar.

Wat is nu de aantrekkingskracht van al dat Warholmateriaal?

"Ik hoop en denk dat mensen een andere Warhol gaan ontdekken dan diegene die ze kennen. Hier worden geen popartwerken getoond, geen zeefdrukken."

"Je ziet een Warhol die op een interessante, radicale manier met heel veel humor verschillende media exploreert. Hij brengt een New Yorkse sfeer in beeld die van een ongelooflijke creativiteit getuigt en daardoor ook een inherente destructie in zich had. Een tijdsdocument dat enorm fascineert", zegt Laura Hanssens.

Ook de locatie van de tentoonstelling is bijzonder: de Herbert Foundation, een uitgestrekt domein in hartje Gent. In een voormalige 19e-eeuwse fabriek van stoommachines zijn er tijdelijke tentoonstellingen, nu dus Andy Warhol. In een vroegere kaderfabriek uit 1920 is de collectie hedendaagse kunst van wijlen Anton en Annick Herbert ondergebracht.

"Zij zijn met hun collectie begonnen in de vroege jaren 70 en hebben zo'n 30 jaar zeer intensief zo'n 45 kunstenaars van hun generatie gevolgd, zowel nationaal als internationaal. Eerst vooral conceptuele kunst, minimal art of land art, later de jongere generatie zoals Jan Vercruysse. Ook Marcel Broothaers hebben ze gevolgd van in het prille begin. Er was sprake van een nauwe vriendschap", zegt Laura Hanssens, directeur van de Herbert Foundation.

Het echtpaar Herbert had geen kinderen. Uiteindelijk verkochten ze een deel van hun verzameling om de Herbert Foundation op te richten, met het oog op de toekomst. "Wij staan in voor de zorg voor de collectie en het archief. De collectie is afgerond, maar het archief kan wel nog groeien. Daarnaast was het hun wens dat hun levenswerk publiek te zien zou zijn."

Vroeger was dit een privéverzameling hedendaagse kunst . "Slechts heel uitzonderlijk kregen mensen toegang. Sinds 2013 zijn er wel tijdelijke tentoonstellingen en sinds enkele jaren kun je ook de vaste collectie ontdekken. Veel werken werden door de kunstenaars zelf opgesteld in de ruimtes."

Die ruimtes, dat zijn de gigantische witgeschilderde werkplaatsen van de vroegere fabriek. Op 4 verdiepingen krijgt de kunst alle plaats, van de datumschilderijen van On Kawara tot de enorme stalen constructies van Donald Judd en de geometrische sculpturen van Sol LeWitt.

De leefruimte van de Herberts in dezelfde voormalige fabriek bleef spartaans.

"Daar werd geen kunst getoond. Voor hen had kunst geen decoratieve functie, maar verdiende ze een ruimte die zich ten dienste stelde van de kunst. Toen ze hier woonden, stonden er in de zalen op verschillende plaatsen stoeltjes, zodat ze echt dagelijks konden kijken en opnieuw kijken."

De vaste collectie en de leefruimte zijn enkel te bezoeken op zondag, via reservatie en met een gids. Een bijzondere extra is de gastenkamer, al even spaarzaam ingericht. Tijdens 'Chambres d'amis', het beroemde kunstproject van Jan Hoet in 1986, werd de kamer met strepen beschilderd door Daniel Buren. Het werk is getiteld 'Le décor et son double'. De spiegelversie ervan is op dit moment te zien in het S.M.A.K. in Gent, de originele kamer in de Herbert Foundation.