10 jaar geleden zette een Chinees bedrijf een app online waarmee je filmpjes van 15 seconden kon maken. Vandaag ruziën Amerika, China en Europa over de vraag wie die app mag besturen. Amerika dwong een verkoop af, China behield de motor, en Europa deelt intussen boetes uit. De volgende strijd is al begonnen, die om AI.
Tien jaar TikTok: hoe een app voor danspasjes de grootmachten tegen elkaar opzette
Trillend geluid. Zo heet de oorspronkelijke app letterlijk in China, Douyin, naar de dreun van een bas uit een luidspreker. En zo begon het ook, op 20 september 2016, met muziekfilmpjes van 15 seconden. Een jaar later bracht het Chinese bedrijf ByteDance een versie uit voor de rest van de wereld en noemde die TikTok. Veel mensen lachten er toen mee. Tieners die playbackten op popliedjes, meer was het niet.
En toch zat het geheim van TikTok nooit in die danspasjes. Facebook en Instagram toonden je wat je vrienden deelden. TikTok gooide dat idee overboord. De app meet hoe lang je bij een filmpje blijft hangen en raadt dan wat je hierna wil zien. Een filmpje van iemand zonder één volger kan zo miljoenen mensen bereiken. Facebook en YouTube bouwden het na met Reels en Shorts, waardoor een Chinees ontwerp de norm werd voor hoe wij vandaag allemaal filmpjes consumeren.
Vandaag gebruiken bijna 2 miljard mensen TikTok. Een Vlaamse jongere zit er gemiddeld meer dan een uur per dag op. Meer dan op Instagram, Facebook en WhatsApp samen, volgens het laatste Digimeter-rapport. Zoveel aandacht van zoveel mensen, dat blijft niet lang onopgemerkt bij regeringen. Het verhaal van TikTok leest als een geopolitieke thriller.
De motor mag China niet uit
Het eerste land dat ingreep, was India. Na dodelijke gevechten aan de grens met China verbood het in 2020 TikTok van de ene dag op de andere. Kort daarna eiste de Amerikaanse president Donald Trump dat ByteDance zijn Amerikaanse afdeling zou verkopen. Microsoft stond klaar om te kopen, maar Peking liet het niet gebeuren.
Enkele uren voor de verkoop rond was, zette de Chinese regering de aanbevelingstechnologie van TikTok op een lijst van uitvindingen die China niet mogen verlaten zonder toestemming van de staat. Vergelijk het met een fabriek die je mag verkopen, terwijl het geheime recept in het land moet blijven. De verkoop sprong af. Voor Peking is de motor van een videoapp even belangrijk als computerchips of zeldzame grondstoffen.
Het zou nog meer dan 5 jaar duren, met een verbodswet in het Amerikaanse Congres en een reeks uitstellen door Trump, voor beide landen een uitweg vonden.
Amerika heeft nu een eigen TikTok
Die uitweg kwam er in januari van dit jaar. Een groep Amerikaanse investeerders, met softwarebedrijf Oracle op kop, nam de Amerikaanse tak van TikTok over. ByteDance houdt nog een vijfde van de aandelen, net onder wat de wet toelaat.
Amerikaanse gegevens staan voortaan op Amerikaanse computers, en de motor wordt opnieuw afgesteld met uitsluitend Amerikaanse gegevens. Maar die motor is niet verkocht. Amerika mag hem gebruiken, in bruikleen, en ByteDance blijft eigenaar. Of Peking die bruikleen officieel heeft goedgekeurd, wil het tot vandaag niet zeggen.
De nieuwe eigenaars hadden nog geen week de sleutels of het eerste wantrouwen stak de kop op. Amerikaanse gebruikers merkten dat filmpjes over de Epstein-dossiers en over invallen van de immigratiepolitie plots niemand meer bereikten. 2 onderwerpen die de regering-Trump pijn doen.
Dat wekte argwaan, want Larry Ellison, de baas van Oracle, is een goede vriend van Trump. De gouverneur van Californië opende een onderzoek. Waren de nieuwe eigenaars begonnen met het wegdrukken van kritiek op de president? Onderzoekers keken honderdduizend filmpjes na en vonden daar geen bewijs voor. Een computerpanne had die dagen alle filmpjes getroffen, ook kookvideo's.
5 jaar lang was de angst dat China via TikTok in de hoofden van Amerikanen kroop. Nu de app Amerikaans is, is die angst er nog altijd. Ze heeft alleen een andere eigenaar.
Toch was de rel veelzeggend. 5 jaar lang was de angst dat China via TikTok in de hoofden van Amerikanen kroop. Nu de app Amerikaans is, is die angst er nog altijd. Ze heeft alleen een andere eigenaar.
Er is ook niemand die het kan controleren. Deze maand zou de veiligheidschef van het Amerikaanse TikTok in het Congres komen uitleggen hoe onafhankelijk de motor intussen van China is. Dat was een van de beloften bij de overname. TikTok zegde af. De voorzitter van de commissie vroeg zich hardop af wie die beslissing had genomen, de Amerikaanse tak of ByteDance, dat nog altijd een vijfde bezit.
40 minuten en dan op slot
Wie wil weten hoe China over TikTok denkt, moet kijken naar wat het zijn eigen kinderen voorschotelt. Op Douyin, de Chinese versie van TikTok, zit een kind onder de 14 in een aparte versie van de app. Maximaal 40 minuten per dag, en 's nachts gaat de app op slot. In die versie staan geen dansjes en geen roddel. Wel filmpjes met wetenschappelijke proefjes voor thuis, museumbezoeken en geschiedenislessen die de trots van het vaderland aanwakkeren.
Franse factcheckers onderzochten de verschillen. Keek een kind op Douyin, dan zag het eitjes op azijn en Engelse lessen. Op TikTok kreeg hetzelfde kind grappen en dansjes voorgeschoteld. President Macron sprak daarom van een "cognitieve oorlog", waarbij China zijn eigen jeugd slimmer maakt en de onze dommer.
Dat is te kort door de bocht. Maar het klopt dat de Chinese staat sinds 2021 strenge regels oplegt aan alle sociale media. Peking beschouwt Douyin en andere apps als iets waar je Chinese kinderen tegen moet beschermen, maar laat diezelfde app zonder die bescherming verkopen aan de rest van de wereld.
Een land dat levensstijlen verkoopt
Wie Chinese media volgt, merkt dat ze daar veel opener spreken over TikTok als middel van invloed. Een weekblad van het staatspersagentschap juichte dat China veranderd is "van een fabriek die hemden maakt in een land dat waarden en levensstijlen verspreidt".
Een Chinese analist waarschuwde toen al dat je een goed product schaadt door er een vlag op te planten. Die 2 visies botsen al 10 jaar in Peking. Is TikTok een Chinese app, of een app die toevallig uit China komt?
De praktijk gaf de juichers gelijk zonder dat Peking een vinger hoefde uit te steken. Toen TikTok begin vorig jaar even offline ging in Amerika, verhuisden miljoenen Amerikanen naar een andere Chinese app, Xiaohongshu (Kleine Rode Boekje), en praatten ze voor het eerst rechtstreeks met gewone Chinezen. Chinese media vierden het als een feest.
Dit jaar volgde de trend "Chinees worden". Westerse jongeren die warm water drinken en pantoffels dragen zoals in China, en meteen ook Chinese kruidenthee kopen via TikTok. Invloed met een kassa eraan.
Aanwijzingen, geen bewijs
Blijft de vraag of Peking ooit zelf aan de knoppen draaide. Sluitend bewijs is er niet, wel sterke aanwijzingen. Amerikaanse onderzoekers zochten op TikTok, Instagram en YouTube naar filmpjes over de Oeigoeren, de moslimminderheid die China onderdrukt. Op Instagram en YouTube was ongeveer de helft van wat ze vonden kritisch voor Peking. Op TikTok nauwelijks iets. TikTok noemde de studie waardeloos.
In Europa kwam het gevaar uit een andere hoek. In Roemenië won eind 2024 een vrijwel onbekende kandidaat plots de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, gedragen door duizenden TikTok-accounts die uit het niets waren opgedoken. Het Grondwettelijk Hof verklaarde de verkiezing ongeldig, iets wat in Europa nog nooit was gebeurd.
Achteraf bleek dat een deel van die campagne betaald was door een Roemeense partij, zonder dat het Kremlin of Peking ermee te maken had. Dat is misschien de belangrijkste les van 10 jaar TikTok. De app hoeft geen Chinese agenda te dienen om een democratie te ontwrichten. Het volstaat dat de motor beloont wat het meest opjut.
Brussel kopieert Peking
Intussen sluit Europa de deur voor de jongsten. Ursula von der Leyen stelde voor om in heel Europa geen eigen account op sociale media meer toe te laten onder de 15, en helemaal geen sociale media onder de 13. Kinderen tussen 13 en 15 zouden alleen nog een beperkt account krijgen dat hun ouders beheren, met hooguit een uur schermtijd per dag. Eindeloos scrollen wordt voor hen verboden. Het lijkt verdacht veel op wat China zijn eigen kinderen al 5 jaar oplegt.
Europa staat daarmee niet alleen. Australië gooide vorig jaar alle kinderen onder de 16 van sociale media, Frankrijk stemde een verbod onder 15. Het Europese voorstel moet nog langs het Parlement en de lidstaten, en dat kan jaren duren. In eigen land wil Vlaanderen alvast een minimumleeftijd van 13, terwijl de federale regering waarschuwt dat elk niveau nu zijn eigen regels maakt.
Opvallend is vooral wat Europa niet doet. De motor die Vlaamse jongeren elke dag een uur bezighoudt, wordt nog altijd vanuit Singapore en Peking afgesteld. Amerika kocht zich een eigen TikTok, Europa reguleert het Chinese origineel.
De volgende 10 jaar
Het bedrijf achter TikTok heeft de blik intussen al verlegd. ByteDance is een van de waardevolste bedrijven ter wereld geworden en het leent tientallen miljarden om computers te bouwen voor artificiële intelligentie. Zijn chatbot Doubao wordt in China al door meer dan honderd miljoen mensen per dag gebruikt, om huiswerk te maken, recepten te zoeken of vragen te stellen over het nieuws.
Daar zit de echte inzet van de komende jaren. Bij TikTok beslist een computerprogramma welke filmpjes je te zien krijgt. Bij een chatbot beslist een computerprogramma welk antwoord je krijgt op je vraag. Wat het weglaat, welke bron het gelooft, welk woord het kiest.
Als landen al 10 jaar ruziën over wie de filmpjes kiest, dan wordt de ruzie over wie de antwoorden geeft nog veel scherper. Peking, Washington en Brussel weten dat, en de strijd om TikTok was hun eerste oefening.
Invloed op de wereld kwam vroeger van Hollywood of de BBC. Vandaag komt ze van een stukje software dat weet dat je na drie seconden verder swipet. Dat stukje software is uitgevonden in China, in bruikleen gegeven aan Amerika en beboet door Europa. 10 jaar geleden playbackten tieners op popliedjes. Vandaag vechten grootmachten om hun aandacht.
TikTok bestaat 10 jaar: hoe werd de app zo populair?
