Veelzijdige Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge centrale gast in Bozar: "Het absurde helpt ons de wereld te begrijpen"

Met België heeft de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge (71) al tientallen jaren een goede band. Zijn eerste grote Europese expo vond ook plaats in Bozar in 1998, in Brussel zette hij verschillende theaterproducties en opera’s op het getouw. In 2017 stelde hij tentoon in het Museum Sint-Janshospitaal in Brugge, een expo die toen meer dan 40.000 bezoekers trok. In 2021 kreeg hij een eredoctoraat van de VUB en van UGent.

Nu palmt Kentridge een dozijn zalen van Bozar in voor een grote expo , met werk van de voorbije 40 jaar. Hij is dit seizoen zelfs de centrale gast, met nog een heleboel andere activiteiten: concerten, films of lezingen.

Vooral de veelzijdigheid van Kentridge valt op in de expo. Je stapt als het ware door een enorm plakboek met tekeningen, schetsen, animatiefilms, video’s, maquettes van theater- en operadecors, poppen in allerlei formaten. Fantasievolle toestellen met raderen en kettingen die wat aan Jean Tinguely of Panamarenko doen denken. Wat dacht je van een werkende ademhalingsmachine? 

"Kentridge verzamelt artiesten, ideeën, beelden, inspiratiebronnen. Collage en montage vormen een rode draad in zijn werk", verduidelijkt Christophe Slagmuylder, artistiek directeur van Bozar. 

Kentridge begint altijd in zijn eentje te tekenen in zijn atelier. Daaruit volgt meestal een samenwerking met andere kunstenaars, acteurs, dansers of zangers. En dan springt hij heen en weer tussen verschillende kunstdisciplines. 

"Mijn ideeën migreren van het ene medium naar het andere, van tekening naar ets naar sculptuur. Ze bewegen heen en weer tussen de tekening en het theater. De vorm is nooit stabiel, dat is een karakteristiek van mijn werk", zegt de kunstenaar.  

Aan het begin en het eind van de expo zijn zijn ateliers nagebouwd, vol schriftjes, kladjes, losse woorden, verloren voorwerpen. Kentridge prijst de rommeligheid van de studio, waar je als kunstenaar toch vooral moet wachten tot het werk je hand leidt, "want een tekening weet meer dan de kunstenaar". In het atelier "kan de menselijke stupiditeit zegevieren, in tegenstelling tot AI".

Hij hoopt dat de toeschouwers met een open geest komen kijken: "Er is altijd meer dan 1 betekenis en de kijker is altijd betrokken bij de constructie van een kunstwerk."

Kentridge is sterk betrokken bij de wereld. "De expo toont verschillende aspecten van zijn politiek, sociaal en poëtisch engagement", zegt curator Tarek Abou El Fetouh.

Dat engagement kreeg Kentridge van huis uit mee. Zijn vader was 1 van de advocaten die de latere president Nelson Mandela verdedigden tijdens de apartheid. Zelf werkte (de witte) Kentridge toen al met zwarte acteurs in het theater. "We veranderden de wereld niet, maar het was een moment van optimisme over hoe de wereld eruit zou kunnen zien", herinnert Kentridge zich. 

Al 10 jaar runt Kentridge in Johannesburg een kunstencentrum voor jonge makers, 'The centre for the less good idea'. Zuid-Afrika noemt hij een land van beloften die niet zijn ingelost. Een land met veel geweld en armoede, een "land van woede, maar toch ook van hoop en mogelijkheden". 

William Kentridge klimt niet op de barricades: "Mijn politieke engagement bevindt zich in mijn atelier. Dat is waar het gebeurt, waar het nadenken en het engagement zit. Zoals Gabriel García Márquez zei: 'De revolutionaire plicht van de schrijver is om goed te schrijven.'. Al van toen ik jong was, wist ik: mijn plaats is in het atelier, om daar de wereld te proberen begrijpen."

"Dat is de voorbije 40 jaar gebleven, doorheen alle veranderingen in Zuid-Afrika. Ik heb de beperkingen van het artistieke activisme gezien. Sommige mensen werken anders, maar voor mij zit het werk in het atelier."

In mensen die de waarheid in pacht menen te hebben, heeft Kentridge geen vertrouwen. "De wereld is een proces. In alles zit verandering ingebouwd. Wie stellig en zeker is, is erg gevaarlijk."

Vandaar ook zijn voorliefde voor het absurde. "Dat gaat niet over grappig zijn, maar over een logica die scheef hangt. Dat was zeker het geval in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Absurd, extreem gewelddadig en wreed."

Kentridge laat zich inspireren door beroemde absurde literatuur, zoals het verhaal ‘De neus’ van Nikolaj Gogol of het toneelstuk ‘Koning Ubu’ van Alfred Jarry. "Het absurde dient niet om de wereld te vermijden, maar om de wereld te verstaan", volgens Kentridge.

Speciaal voor de expo in Bozar heeft hij nieuwe reuzenkrijttekeningen gemaakt; onder meer van koning Ubu. Dat is een beroemd 19e-eeuws toneelstuk over een dictatoriaal figuur, geïnspireerd op de leraar van de toen 16-jarige schrijver Alfred Jarry. "130 jaar later is het nog altijd de beste evocatie van een tiran vol zelfmedelijden, die zichzelf zonder schaamte op de borst klopt."

"Neem nu Trump. Als iemand het leven van Trump zou opschrijven zoals het is, zou men zeggen: je schrijft een kopie van Koning Ubu." In de getekende versie van William Kentridge is Ubu trouwens gekleed in Chanel en Louis Vuitton.

En ook de titel van de expo klinkt absurd: 'I am not me, the horse is not mine', 'Ik ben het niet, het paard is niet van mij'. Dat is een Russisch gezegde, dat zoveel betekent als onze uitdrukking 'mijn naam is haas', ik heb het niet gedaan.