Marokko trekt naar stembus, maar Gen Z haakt af: "Als de grens open stond, zou een hele generatie jongeren vertrekken"

Het WK voetbal van 2030, koopkracht, jeugdwerkloosheid, onderwijs en betaalbare zorg. Dat zijn de belangrijkste thema's van de parlementsverkiezingen in Marokko. 

In totaal dingen 27 partijen mee naar 395 zetels in het parlement in Rabat. Voor een meerderheid moet een coalitie minstens 198 zetels behalen.

De grootste partij mag de regering vormen, maar de koning kiest en benoemt de premier. Ook de individuele ministers worden benoemd door de koning. De koning blijft bevoegd voor buitenlands beleid, religieuze zaken en defensie.

Kort samengevat: de Marokkanen mogen gaan stemmen, maar koning Mohammed VI bepaalt hoe hun regering eruit zal zien.

Op dit moment is dat nog een coalitie tussen de rechts-liberale RNI (Nationale Vereniging van Onafhankelijken), de sociaal-liberale PAM (Partij voor Authenticiteit en Moderniteit) en de conservatieve Istiqlal (Onafhankelijkheidspartij).  

De opkomst is traditioneel erg laag in Marokko. Het land telt 38 miljoen burgers. Ongeveer 15,8 miljoen mensen staan geregistreerd als kiezer. Maar volgens een recente peiling zegt amper 28 procent daarvan te gaan stemmen.

"Alles onder 40 procent zou een legitimiteitscrisis moeten betekenen", zegt politicoloog en Marokko-kenner Fouad Gandoul. "Dit parlement is wat mij betreft ongeloofwaardig, zonder mandaat van de straat."

Omdat er 27 politieke partijen meedoen en omdat er geen kiesdrempel is, is de politieke macht in Marokko extreem versnipperd. "Dat maakt het voor het koningshuis - dat de macht naar zich toe trekt - zeer gemakkelijk om de politieke wereld te regisseren", zegt Gandoul.

Verschillende partijen zijn overigens ontstaan binnen de muren van het koningshuis of zijn een afgeleide van partijen die directe - soms zelfs familiale - banden hebben met de koning.

Het vertrouwen in de traditionele politiek is laag in Marokko. Het imago van het parlement heeft bovendien zware averij opgelopen na de crisis in Ceuta, waarbij tienduizenden Marokkaanse tieners en twintigers illegaal de oversteek waagden naar Spaans grondgebied. "Het enige parlementsdebat dat dit jaar voor vuurwerk zorgde, was een ruzie tussen de regeringspartijen over de prijs van schapen. I kid you not. Over de migratiecrisis in Ceuta waarbij ook zeker 100 doden zijn gevallen, werd weinig gezegd. Er was zelfs geen onderzoekscommissie."

De echte inzet van deze parlementsverkiezingen in Marokko is het garanderen van stabiliteit, beweert Gandoul. "Marokko heeft vandaag alle externe kenmerken van een functionerende democratie, zoals een grondwet, vrije verkiezingen en scheiding der machten. Maar intern ligt dat anders. De macht ligt bij een oligarchie, met een koning in het midden die regeert in samenspraak met de eigen entourage. Het behoud van het status quo is essentieel."

Dat Marokko al jaren in een socio-economische malaise verkeert, is geen nieuws. "De cijfers van het IMF en PISA spreken boekdelen", vertelt Gandoul. "De tewerkstellingsgraad, kloof tussen man en vrouw, koopkracht en dalende onderwijskwaliteit. Al die data geven aan dat het niet goed gaat met Marokko."     

Er is dit jaar een economische groei van 4 à 5 procent in Marokko. "Maar dat is groei zonder enige jobcreatie, omdat de groei gedreven wordt door kapitaal en niet door export, handel of productie."

Toch zijn niet alle maatschappelijke problemen te wijten aan de economie, politieke keuzes of wanbeleid.

"Marokko wordt geteisterd door de klimaatverandering. De landbouw kampt met droogte. Er zijn watertekorten in grote delen van het land", vertelt Luc Goossens, emeritus hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen en gastdocent aan de Université Mohammed Premier in Oujda.

"Er is fors geïnvesteerd in duurzame energie, zoals zonneparken. Dat heeft veel impact gehad op de begroting. Daar komt ook nog eens het WK 2030 bij. Sommige investeringen voor dat WK gingen ten koste van openbare diensten." Marokko pompt naar schatting miljarden in het WK. Volgens bankengroep Attijari en het ratingbureau Fitch plande het land voor meer dan 100 miljard euro aan investeringen tussen 2025 en 2030.

Daarbovenop zijn er grote verschillen tussen stedelijk Marokko en het platteland. "Er werd veel geïnvesteerd in steden als Tanger en Casablanca. De haven van Nador werd gemoderniseerd en uitgebreid. De kustgebieden worden goed verzorgd, maar het binnenland hinkt achterop", zegt Goossens. De overheid heeft de afgelopen jaren zeker meer aandacht besteed aan het Rif-gebied. Maar de historische achterstand is nog lang niet ingehaald. Tot groot ongenoegen van de inheemse Amazigh-bevolking die snakt naar meer infrastructuur, meer ziekenhuizen en meer onderwijsinstellingen in de eigen regio.

De gemiddelde leeftijd in Marokko ligt rond 30 jaar. En toch zijn de 18- tot 34-jarigen fors ondervertegenwoordigd in de groep van geregistreerde kiezers. Dat is geen toeval.

In september 2025 trokken duizenden jongeren de straat op om actie te voeren voor beter onderwijs, investeringen in openbare diensten en betaalbare zorg. Er was ongenoegen over de prestigeprojecten voor het WK van 2030, waarbij hele woonwijken moesten verdwijnen voor infrastructuurwerken.

"Er vielen 3 doden en 2.400 mensen werden opgepakt", vertelt Gandoul. "Een normale regering zou zijn ontslag indienen. In plaats daarvan ging de geldkraan even open. Er werd ongeveer 14 miljard euro geïnvesteerd in de publieke sector. Veel te laat en veel te weinig natuurlijk." Dat ongenoegen is nooit echt verdwenen en het geloof in een toekomst in eigen land wordt almaar kleiner.

Volgens Gandoul verklaart dat de enorme bereidheid bij Marokkaanse jongeren om te migreren. "Als de grens 1 dag volledig open zou staan, zou een hele generatie Marokkaanse jongeren massaal vertrekken. Dat is toch de ultieme motie van wantrouwen?" 

"Hoogopgeleide Marokkaanse jongeren krijgen veel te weinig toekomstperspectieven", weet ook Goossens. "Aan de universiteit in Oujda zijn er talloze studenten uit landelijk Marokko die afstuderen, maar nergens werk vinden en uiteindelijk moeten gaan werken als chauffeur van een rode taxi."

Wie de grootste kans maakt op een verkiezingsoverwinning? Dat is moeilijk in te schatten. Opiniepeilingen zijn beperkt en in sommige gevallen zelfs verboden, volgens de overheid om "politieke manipulatie en instabiliteit te voorkomen".

"De partij van premier Aziz Akhannouch (RNI) riskeert wel zwaar te verliezen. Het boegbeeld van de RNI is een miljardair - niet meteen populair in crisistijden - en Akhannouch beging veel flaters. Zo ging hij zorgeloos met vakantie in Mallorca met z'n privéjet tijdens de bestorming van Ceuta."

De vraag is nu vooral: wie wordt de nieuwe premier van Marokko? "Het kan Fatima Ezzahra El Mansouri worden van PAM of Nizar Baraka van Istiqlal", stelt Gandoul. "Maar dat zou vooral een voortzetting van het huidige beleid zijn."

"De PJD van Benkirane zou kunnen profiteren van deze crisissfeer, want ze hebben zich geprofileerd als stevige oppositiepartij", vertelt Goossens.

Opvallend, want de ex-regeringspartij PJD werd bij de vorige verkiezingen in 2021 nog genadeloos afgestraft door de kiezer. "Vooral omdat de toenmalige premier Saad-Eddine El Othmani (PJD) in 2020 werd gedwongen om zijn handtekening te zetten onder de normalisatie van banden met Israël", verklaart Gandoul.

"Die normalisatie heeft geen enkel draagvlak bij de Marokkaanse bevolking", benadrukt Goossens. "Maar de Marokkaanse staat wil zijn claim op de betwiste Westelijke Sahara kracht bij zetten. Daarvoor is de diplomatieke, logistieke en militaire steun van de VS en Israël nodig." Die toenadering tot de VS is soms weinig subtiel. Zo werd een snelweg in het zuiden vernoemd naar president Donald Trump, als dank voor de Amerikaanse erkenning van de Westelijke Sahara als Marokkaans grondgebied.

De Marokkaanse samenleving kampt met een acuut tekort aan persvrijheid. "Er zijn talloze mediaplatformen die enkel gefilterde nieuwsberichten brengen en fungeren als woordvoerder van het establishment", zegt Gandoul.

"Dat systeem heeft er geen baat bij om dissidente stemmen een podium te geven. Kritische analyses van het beleid zijn schaars in de Marokkaanse media."

Verslaggeving die de stabiliteit van het koninkrijk in het gedrang brengt, de sociale rust verstoort of de veiligheidsdiensten in verlegenheid brengt, kan leiden tot vervolging.

Meer nog: soms worden Marokkaanse media zelfs gebruikt door de staat om lastercampagnes te lanceren richting te luide activisten of te kritische journalisten. Die strategie wordt al jarenlang aangeklaagd door mensenrechtenorganisaties.

En dan is er ook nog de problematiek rond de algemene scholingsgraad in Marokko, een land dat sinds 1956 onafhankelijk is.

"Ongeveer 25 procent van de bevolking is analfabeet. Dat zijn allemaal kiezers die geen verkiezingsprogramma kunnen lezen. Dat maakt het enorm moeilijk om een goed geïnformeerd kiespubliek te krijgen dat helemaal mee is met het democratisch proces", besluit Gandoul.