"Boeken zijn een soort visitekaartje": wat je (ongelezen) boekenkast over je vertelt

Heb jij al eens gedaan alsof je een boek gelezen hebt, terwijl dat eigenlijk niet zo is? Je bent waarschijnlijk niet de enige. "Heel veel mensen etaleren tot op zekere hoogte hun ongelezen boeken", zegt cultuursocioloog Giselinde Kuipers in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

"Boeken kunnen gebruikt worden om iets van jezelf te laten zien: status, dat je niet van de straat bent of dat je een goede smaak hebt." Al wijst ze erop dat dat niet de belangrijkste motieven zijn. "Het moet wel authentiek blijven. Als je te nadrukkelijk wilt laten zien dat je bepaalde boeken gelezen hebt, val je snel door de mand."

Tegenwoordig is er veel te doen rond het fenomeen 'performative reading' op social media. "Mensen lezen, of laten zien wat ze lezen, om een bepaald beeld van zichzelf neer te zetten. Via boeken geven mensen bewust of onbewust signalen af over hun identiteit."

"Denk bijvoorbeeld aan mannen die in een koffiebar heel zichtbaar boeken van vrouwelijke auteurs lezen, bijvoorbeeld Sally Rooney of Simone de Beauvoir, vooral om interessant gevonden te worden of indruk te maken op vrouwen. Daar wordt vaak om gelachen, net omdat het nep overkomt."

Ze wijst erop dat te hard je best doen niet meer werkt. "Als je vandaag de dag wilt laten zien dat je cultureel kapitaal hebt, mag het niet nep overkomen: het moet bij jou passen en écht zijn."

"50 jaar geleden zag dat er heel anders uit. Toen was cultureel kapitaal relatief duidelijk. Je moest laten zien dat je bepaalde klassiekers had gelezen. Een chique boekenkast met bijvoorbeeld een 20-delige encyclopedie met donkerrode kaften en goudkleurige details liet zien dat je gestudeerd had." Dat maakte deel uit van wat destijds als culturele ontwikkeling werd beschouwd.

Er bestaat een bekend boek van de Franse schrijver Pierre Bayard, 'Hoe te praten over boeken die je niet gelezen hebt'. "Veel ervaren lezers beheersen die kunst en doen dat tot op zekere hoogte", legt Kuipers uit. "Het gaat daarbij niet alleen om inauthentieke status of bluffen, maar ook om een liefde voor boeken."

"Bluffen over boeken kan bovendien voortkomen uit schaamte. Het is niet fijn wanneer je een bepaald boek niet kent, terwijl anderen het wel kennen." Wat daaronder ligt, is volgens Kuijpers vooral de behoefte om ergens bij te horen. "Je wilt geloven dat je een bepaald soort persoon bent en dat ook aan anderen laten zien. Tegelijkertijd is het ook een soort hoop op wie je zou kunnen worden."

Ze is mild voor wie al eens een boekenleugentje om bestwil durft boven te halen. "We moeten er niet te streng over zijn, want er kunnen mooie motivaties achter zitten. Een boekenkast kan ook een verlangen laten zien naar wat nog komen zal: een verlangen om meer te lezen, meer te weten en jezelf verder te ontwikkelen. Het kan een uiting van boekenliefde zijn."

Bovendien is het aantal boeken dat thuis in de kast staat een opvallend goede voorspeller van schoolsucces. "De eenvoudige vraag: 'Hoeveel boeken zijn er bij jou thuis?' wordt al jaren gebruikt in internationaal sociologisch onderzoek, onder meer in de PISA-onderzoeken."

Volgens Kuipers zegt het aantal boeken in huis vooral iets over het culturele kapitaal van ouders. "Kinderen krijgen het signaal dat boeken, woorden en teksten belangrijk zijn. Zeker tot ongeveer hun 12e nemen ze volgens haar bovendien sterk over wat hun ouders belangrijk vinden."

"Dat is interessant in het kader van het ongelezen boek, omdat de boeken daarvoor niet eens gelezen hoeven te zijn. Ook een kast vol ongelezen boeken kan culturele signalen meegeven."

Ouders met een verzameling miskopen, ongelezen klassiekers en vergeten boeken hoeven zich dus niet schuldig te voelen: ook die boeken kunnen volgens dit onderzoek hun waarde hebben.