Hoe lang zit je elke dag op je smartphone? Voor sommige mensen loopt dat, omgerekend over een heel leven, op tot 8 of 9 jaar. Maar is veel schermtijd ook een verslaving? "De mechanismen achter onze smartphones en apps zijn erop gericht om ons telkens opnieuw te prikkelen."
Hoe verslaafd zijn we aan onze smartphone? "De technologie speelt echt in op ons brein"
We nemen onze smartphone overal mee naartoe. Even iets opzoeken, een bericht beantwoorden, een filmpje bekijken of door sociale media scrollen: voor we het goed en wel beseffen, zijn we weer een half uur verder. En dat gebeurt niet toevallig, vertelt psychiater en verslavingsdeskundige Hendrik Peuskens in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.
Volgens hem spelen smartphones en de technologie erachter bewust in op ons brein en op onze behoefte aan prikkels.
Wanneer wordt veel smartphonegebruik problematisch? En kunnen we dan spreken van een verslaving? "Niet per se", zegt Peuskens. Toch kunnen we volgens hem wel degelijk controle verliezen over ons schermgebruik. "Wie niet meer kan stoppen met scrollen, ook wanneer er andere dingen te doen zijn, of blijft doorgaan ondanks de negatieve gevolgen, kan in de richting van een verslaving evolueren."
Bij de meeste mensen gaat het volgens Peuskens niet om een volwaardige verslaving. Het probleem kan wel beginnen bij gewoonte en automatisering. "Het toestel, de technologie erachter, de software en het aanbod verleiden ons om er automatisch mee bezig te blijven. Die technologie speelt echt in op ons brein en op wat wij prikkelend en leuk vinden."
Psychiater in de verslavingszorg Hendrik Peuskens over overmatig schermgebruik
Niet hetzelfde als een alcohol- of drugsverslaving
Een smartphoneverslaving mag volgens Peuskens ook niet zomaar gelijkgesteld worden aan een verslaving aan alcohol of drugs. "Bij chemische verslavingen past het lichaam zich aan de gebruikte stof aan. Wanneer iemand stopt, kan dat leiden tot een sterke lichamelijke ontregeling."
"Dat soort chemisch effect heb je niet bij een digitale verslaving", zegt Peuskens. "Al kunnen mensen wel onrust, spanning en ongemak ervaren wanneer ze stoppen met bepaalde gedragingen."
Gokken, games en andere prikkelende inhoud zijn op elk moment van de dag beschikbaar
Hendrik Peuskens, psychiater en verslavingsdeskundige
Dat geldt bijvoorbeeld voor gokken. Ook seksverslavingen kunnen zich online afspelen. "Die industrieën hebben zich de digitale wereld eigen gemaakt en zijn makkelijk en vlot beschikbaar", zegt Peuskens. Die permanente beschikbaarheid maakt het risico wel veel groter. "Gokken, games en andere prikkelende inhoud zijn op elk moment van de dag bereikbaar."
"Dopamine is een neonverlichte pijl in ons brein"
Waarom is het zo moeilijk om de smartphone weg te leggen? De dopamine speelt daarin een belangrijke rol, legt de psychiater uit. "Dat stofje in de hersenen wijst ons de weg naar wat we stimulerend, prettig en leuk vinden. Het blijft ons terugroepen, prikkelen en stimuleren om daar opnieuw naartoe te gaan."
En precies daar spelen digitale media volgens Peuskens sterk op in. Bij elke klik of elk nieuw beeld kan opnieuw een prikkel volgen. Bovendien leren wat een gebruiker interessant vindt en passen ze het aanbod daarop aan. "Ons brein zit vol verwachting op een nieuw, stimulerend en prettig beeld", zegt hij. "De algoritmes weten wat wij lang bekeken hebben, wat we prettig vonden en waarin we geïnteresseerd zijn."
Daardoor hoeven we niet eens elke keer iets interessants te zien om toch verder te blijven kijken. "We worden vastgepakt en meegenomen. De neonpijl blijft voor ons flikkeren, waardoor we blijven doordoen met ons gedrag."
'Dopaminedetox' is geen wondermiddel
Wie zijn schermgebruik wil aanpakken, denkt misschien aan een zogenaamde dopaminedetox. Maar volgens Peuskens is dat geen wondermiddel.
"Een dopaminedetox op zich zal waarschijnlijk niet zo efficiënt zijn", zegt hij. "Een week zonder smartphone kan wel helpen om stil te staan bij hoeveel tijd iemand verliest en om opnieuw aandacht te krijgen voor de analoge wereld. Zodra de smartphone weer bovengehaald wordt, zijn de mechanismen nog altijd dezelfde."
Wie zijn gebruik echt wil veranderen, moet eerder aan zijn gewoontes werken en de automatische patronen doorbreken.
Kijk hoeveel tijd je echt verliest
Zijn belangrijkste advies is daarom eenvoudig: kijk eerst hoeveel tijd je werkelijk op je smartphone doorbrengt.
"Reken echt gewoon uit hoeveel uren en minuten je op je smartphone zit. Je smartphone zal die informatie zelf ook makkelijk aanleveren. Dat objectief maken van je gebruik is zeker al interessant."
Daarna kun je volgens Peuskens vaste momenten inbouwen waarop je je toestel niet gebruikt. "Op sommige momenten houd ik dat toestel niet bij de hand of ben ik niet beschikbaar. Of ik reserveer tijd om met het internet of online dingen bezig te zijn en andere tijd om daar echt van losgekoppeld te zijn."
Niet alleen de vraag hoeveel tijd we op onze smartphone doorbrengen is belangrijk, maar ook wat we daar precies aan het doen zijn
Hendrik Peuskens, psychiater en verslavingsdeskundige
Dat is niet zo eenvoudig als het lijkt. We gebruiken onze smartphone voor werk, praktische zaken én sociale contacten. Daarom is het volgens Peuskens vooral belangrijk om bewust na te denken over welke plaats het toestel in ons leven inneemt. "Hoe hou ik contact met mensen? Wat vind ik een zinvolle invulling van mijn vrije tijd? En heb ik daar dat toestel noodzakelijk voor nodig?"
Een onderscheid maken tussen nuttige en ontspannende apps kan daarbij helpen, al is ook dat niet altijd zo duidelijk. "Op een platform als YouTube staan prachtige, informatieve en leerrijke dingen, maar ook heel veel pulp die weinig oplevert."
De grens tussen nuttig gebruik en gedachteloos scrollen is dus soms dun. Net daarom is niet alleen de vraag hoeveel tijd we op onze smartphone doorbrengen belangrijk, maar ook wat we daar precies aan het doen zijn.
