In Tour & Taxis in Brussel opent de interactieve tentoonstelling ‘M.C. Escher. Beyond infinity’ met 150 originele werken van de Nederlandse kunstenaar. Torengebouwen met onmogelijke perspectieven of vissen die in vogels veranderen: in zijn vaak breinbrekende werk vol optische illusie was M.C. Escher op zoek naar de oneindigheid. Als toeschouwer vraag je je voortdurend af: "Maar hoe kan dat dan?"
Kunstenaar van de verwondering: 150 werken van M.C. Escher te zien in Brussel
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
De weerspiegeling in een bol, de onmogelijke trappen, de vreemde wezens in geometrische constructies: ze zijn diep doorgedrongen in onze beeldtaal. Verwijzingen naar de raadselachtige kunst van de Nederlander M.C. (Maurits Cornelis) Escher duiken overal op. In films als Harry Potter of Labyrinth, in games, op platenhoezen van Mott the Hoople tot het nieuwe album 'Instinct' van Angèle. Tussen 2 haakjes: vragen van de Rolling Stones zou Escher 2 keer hebben afgewezen.
Voor het echte werk van M.C. Escher kun je terecht in Den Haag, bij Escher in het Paleis of in het Kunstmuseum dat enkele jaren geleden nog een tentoonstelling maakte, vormgegeven door de Belgische architecten Gijs Van Vaerenbergh.
Maar nu is de echte M.C. Escher ook te ontdekken in Brussel. In Tour & Taxis zijn zo’n 150 originele werken van hem te zien in een ruim bemeten en mooi vormgegeven expo van de tentoonstellingsbouwer Tempora. De houtsnedes en litho’s komen van de stichting M.C. Escher, met zwaartepunt in Italië. Het is een land waar hij vaak verbleef en enorm veel inspiratie opdeed van de stedelijke architectuur en de natuur.
Minder bekend is dat M.C. Escher ook enkele jaren in Brussel verbleef. “Van 1937 tot 1941 woonde hij in Ukkel. Daar heeft hij enkele van zijn allerbekendste werken gemaakt, zoals ‘Dag en nacht’ of ‘Metamorphose’”, zegt Marijnke de Jong. Zij is kunsthistorica, voormalig directeur van Museum Panorama Mesdag in Nederland en Escher-experte.
De Jong wijst aan wat er te zien is op de langgerekte fries ‘Metamorphose’. “Hij combineert gedachtenassociaties met vormspelletjes. De letters M, E en O van het woord Metamorfose zet hij in vierkanten. Die worden vervolgens hagedissen, zeshoeken, honingraten, waarin larven zitten die bijen worden en daarna vogels en in de uitgespaarde vorm vissen."
"De vogels worden weer blokken en huizen. Die doen denken aan zijn tijd in Italië. Een toren wordt een schaakspel, het schaakbord bestaat uit vierkanten en zo komen we weer aan het woord ‘Metamorphose’. Je kunt begin en eind aan elkaar zetten, zo zijn we rond.”
Inspiratie deed M.C. Escher op in Italië, maar ook in de moorse, islamitische vormen die hij aantrof in het Alhambra in Granada, in Spanje. Geometrische, zich herhalende vormen. Escher maakte ook dergelijke patronen, maar dan met herkenbare elementen, zoals engeltjes en duivels, vogels en vissen. “Daarvoor werd hij in de kunstwereld enigszins argwanend bekeken”, zegt De Jong.
M.C. Escher was op zoek naar een weergave van het oneindige
Marijnke de Jong, kunsthistorica en Escher-experte
“Hij was al heel vroeg bezig met vlakvullingen en motieven eindeloos te herhalen. Maar daar hield het niet op. Hij zocht naar cycli, kringlopen, naar een soort weergave van het oneindige. Een behoorlijke opgave op papier”, legt Marijnke de Jong uit. In de expo in Brussel zie je zijn vele bolvormen of een zogenoemde möbiusband waarop mieren eindeloos rondlopen.
Escher ging met eindeloze precisie te werk. Mathematisch ook, hoewel hij naar eigen zeggen de theorieën van wiskundigen over zijn werk niet verstond. “Ik ben geen kunstenaar, ik ben geen wiskundige, ik zweef tussen beide werelden”, zei hij ooit. Overigens heeft een wiskundige van de Universiteit van Leiden recent nog een breinbreker van M.C. Escher opgelost.
De Nederlandse kunstenaar had naar verluidt altijd een vergrootglas op zak om bijvoorbeeld tijdens een boswandeling de mieren te bestuderen. Zijn zin voor detail zit in elk werk. Je kunt er naar blijven kijken.
De hippies zagen in de wondere wereld van Escher allerlei dingen waarvoor zij drugs nodig hadden
Marijnke de Jong, kunsthistorica en Escher-experte
Was M.C. Escher (1898-1972) tijdens zijn leven al zo bekend? “Neen. Zijn ouders hebben hem altijd financieel ondersteund. Pas in de jaren 50 kwam er belangstelling vanuit de Verenigde Staten, onder meer dankzij een artikel in Time Life.” Marijnke De Jong wijst op de grote revival van Escher in de hippietijd. “Zij zagen in zijn wondere wereld allerlei dingen waarvoor zij drugs nodig hadden.”
Tegen het eind van zijn leven kreeg hij een eerste overzichtstentoonstelling in Nederland. “Hij had niet te klagen, maar hij had niet de wereldfaam die hij nu heeft.” Veel werk van Escher bevindt zich tegenwoordig in het buitenland, van Italië en de Verenigde Staten tot Japan.
En er zijn de vele varianten en kopieën. “Als je Escher googelt, kom je eindeloos veel voorbeelden tegen van mensen die met zijn ideeën aan de haal zijn gegaan, die er hun eigen creativiteit aan ophangen, en dat is heel leuk.”
Maar hoe kan dat dan?
De vraag die je als kijker vaak stelt bij het werk van M.C. Escher
Waarin ligt nu de aantrekkingskracht van Escher, generatie na generatie? “Je ziet ineens dingen die je anders niet ziet. Dat de vorm van een vogel en een vis in elkaar passen: dat bedenkt niemand. Wanneer hij later zijn ‘onmogelijke werelden’ ontwerpt, gebruikt hij perspectief op zo’n manier dat je je afvraagt: maar hoe kan dat dan?”
Wat ik beoog is dat ik mensen kan verwonderen
M.C. Escher
Verwondering is het sleutelwoord. “Het gaat om de kinderlijke fantasie, het vermogen om je te verwonderen. Dat zei M.C. Escher zelf ook: ‘Het belangrijkste wat ik beoog is dat ik mensen kan verwonderen.’ Ik hoop dat de bezoekers van deze tentoonstelling dat ook ervaren.”
Praktische informatie: 'M.C. Escher. Beyond infinity' loopt tot 7 maart 2027 in Tour en Taxis in Brussel. Met naast de 150 werken van Escher ook kunst van navolgers en allerlei interactieve video- en VR-toepassingen en puzzelmogelijkheden.
