Drie jaar voor de aanslagen van 9/11 werd de Amerikaanse president Clinton voor het eerst gewaarschuwd dat terreurgroep Al Qaeda "een vliegtuig volgeladen met explosieven in een Amerikaanse stad zou kunnen laten neerstorten". Dat blijkt uit een reeks geheime documenten van rond de eeuwwisseling die de CIA heeft vrijgegeven. De documenten bevestigen eerdere conclusies van een nationale commissie: de inlichtingendiensten voelden de dreiging aan, maar konden de omvang ervan moeilijk inschatten.
"Bin Laden is vastberaden om toe te slaan in de VS": CIA geeft geheime briefings aan president in jaren voor 9/11 vrij
Freek Willems
Gepubliceerd:
Op de dag van de 25e herdenking van de aanslagen in de Verenigde Staten heeft de Amerikaanse buitenlandse inlichtingendienst CIA 71 zogenoemde PDB's vrijgegeven ('president's daily brief') . Dat zijn de dagelijkse briefings die een Amerikaanse president 's ochtends te lezen krijgt over recente ontwikkelingen in de wereld én de bedreigingen tegen de Verenigde Staten, Amerikanen of Amerikaanse belangen.
Zulke documenten zijn op het moment zelf strikt geheim en blijven dat vaak ook tientallen jaren daarna. De 71 PDB's die nu zijn vrijgegeven, samen goed voor 101 bladzijden, zijn volgens de CIA de grootste hoeveelheid documenten over 9/11 die ooit tegelijkertijd zijn vrijgegeven. Al is niet alles publiek gemaakt. Meerdere passages zijn zwartgemaakt, onder meer om de identiteit van bronnen te beschermen.
De vrijgegeven documenten geven een overzicht van wat de CIA in de jaren voor 9/11 heeft ontdekt over de terreurgroep Al Qaeda en leider Osama bin Laden en heeft gemeld aan de toenmalige presidenten, de Democraat Bill Clinton en de Republikein George W. Bush.
Grote nieuwe onthullingen staan er niet in. De vrijgegeven documenten versterken vooral de hoofdconclusie in het rapport van de Nationale Commissie over Terroristische Aanslagen in de Verenigde Staten in 2004. Met name dat de Amerikaanse inlichtingendiensten in de jaren en maanden voor 9/11 consequent voor Al Qaeda gewaarschuwd hebben, inclusief voor een aanslag op Amerikaanse bodem, maar er niet in slaagden om de juiste omvang in te schatten van de aanslag die de terreurgroep aan het plannen was.
"Belangrijkste bedreiging voor VS"
In februari 1998 wordt Al Qaeda-leider Osama bin Laden voor het eerst genoemd in een PDB. De CIA meldt toenmalig president Clinton dat Bin Laden van plan was "niet nader genoemde, commercieel beschikbare chemische, biologische en nucleaire middelen te kopen". Ze waarschuwt ook dat Bin Laden over een "financieel imperium beschikt dat dit streven ondersteunt".
In latere documenten wordt gewaarschuwd voor mogelijke aanslagen met biologische en chemische middelen, maar ook voor kapingen, ontvoeringen of bomaanslagen.
In juli 1998, 5 weken voor de bomaanslagen van Al Qaeda op 2 Amerikaanse ambassades in Afrika, waarbij meer dan 200 mensen werden gedood, waarschuwt de CIA dat Al Qaeda van plan is om de VS aan te vallen. Meteen na de aanslagen wijst de inlichtingendienst erop dat Bin Laden een voorkeur heeft voor grote aanslagen en vaak tegelijkertijd op meerdere plekken.
In september 1998 wordt Bin Laden "de belangrijkste dreiging" voor Amerikanen in de VS en in Europa genoemd. De CIA gaat er ook vanuit dat Bin Laden zich niet tot Amerikaanse belangen in het buitenland wil beperken, maar de Amerikanen ook in eigen land wil raken. Er worden symbolische plekken als doelwit genoemd, zoals het Vrijheidsbeeld, winkelcentra, luchthavens of wolkenkrabbers.
Op het einde van de dagelijkse briefing op 10 september 1998, bijna dag op dag 3 jaar voor 9/11, schrijft een CIA-analist dat Al Qaeda "een vliegtuig vol explosieven in een Amerikaanse stad zou kunnen laten neerstorten". Opvallend: in de latere briefings komt deze waarschuwing niet meer prominent voor.
Bin Laden is vastberaden om toe te slaan in de VS
In een van de PDB's wordt gewaarschuwd dat Al Qaeda niet alleen Amerikaanse belangen in het buitenland viseert, maar ook de VS zelf.
Er wordt ook meerdere keren opgemerkt dat er aanwijzingen zijn dat Al Qaeda een vliegtuigkaping voorbereidt, maar de CIA-analisten kunnen op dat moment nog niet voorzien dat de terreurgroep die vliegtuigen ook als vliegende bommen wil inzetten. Plannen voor een vliegtuigkaping worden in die tijd door de CIA als opmerkelijk beschouwd, omdat Al Qaeda tot dan toe nooit een vliegtuig heeft gekaapt.
In de loop der jaren neemt het aantal vermeldingen van Al Qaeda en Bin Laden toe, vanaf de herfst van 2000 met een grotere urgentie. Al wordt er ook soms voor gewaarschuwd dat de informatie over Bin Laden "misleidend" zou kunnen zijn, dat Al Qaeda valse informatie zou verspreiden dat het een aanslag aan het plannen was.
De nieuwe president Bush, die in januari 2001 aan de macht kwam, krijgt hoe dan ook meerdere keren per maand informatie over de terreurgroep. Een maand voor de aanslagen waarschuwt de CIA voor mogelijke aanslagen in onder meer Saudi-Arabië, Israël, West-Europa, Maleisië, Chili en Egypte. Een maand voor 9/11 wordt de VS zelf als doelwit genoemd. "Bin Laden is vastberaden om toe te slaan in de VS", klinkt het in een PDB die al eens eerder vrijgegeven is.
Het laatste document uit de reeks die de CIA gisteren vrijgaf, dateert van 12 september 2001, de dag na de aanslagen in de VS. De CIA geeft president Bush daarin een overzicht van alle aanwijzingen dat Bin Laden en Al Qaeda wel degelijk verantwoordelijk zijn voor de aanslagen.
Frustrerend vaag
De CIA wijst erop dat de documenten moeten worden gezien in het tijdperk waarin ze geschreven zijn. Zo wordt benadrukt dat het agentschap zelden het volledige verloop van een dreiging of een complot kon volgen.
Informatievergaring via menselijke bronnen verliep in die tijd ook "niet fantastisch", vertelt een anonieme hooggeplaatste antiterreuranalist aan The New York Times . Hoewel er een aanhoudende stroom van waarschuwingen was, waren die vrijwel allemaal vaag, tot frustratie van de CIA-analisten.
Na 9/11 verbeterde dat allemaal, zegt de anonieme bron. De inlichtingendienst slaagt er sindsdien ook beter in om 'outside the box' te denken, geeft de bron aan. 9/11 heeft de CIA en andere inlichtingendiensten geleerd om "creatiever" te denken.
