Mag radicaal-rechts na 4 jaar gedoogsteun nu ook ministers leveren of krijgt Zweden opnieuw een linkse regering?

Zowat 8 miljoen van de 10,6 miljoen Zweden mogen vandaag hun stem uitbrengen en bepalen welke politici de komende 4 jaar in het parlement of Riksdag zullen zitten. Dat nieuwe parlement zal dan ook de nieuwe premier aanduiden.

In de verkiezingscampagne ging de meeste aandacht naar welke partijen de volgende regering zullen vormen, meer dan naar inhoudelijke thema's, zegt de Zweedse socioloog en politicoloog Zeth Isaksson aan persagentschap AP.

"De misdaad is afgenomen, de inflatie is afgenomen. Dus dat zijn niet meteen onderwerpen waarover de mensen praten. Ze discussiëren over wie er in de regering zal zitten en dat is waar deze verkiezingen om draaien."

Huidig premier Ulf Kristersson van de Moderaten (een liberaal-conservatieve partij) is sinds 2022 aan de macht en wil zichzelf graag opvolgen. Momenteel leidt hij een minderheidscoalitie van 3 partijen die gedoogsteun krijgt van de radicaal-rechtse Zweden-Democraten (SD). De SD werd in 2022 de op 1 na grootste partij, na de Sociaaldemocratische Partij.

Na deze verkiezingen wil Kristersson SD opnemen in de coalitie. Ook de andere partijen van het rechtse blok keuren dat goed. "Er is daar niets dramatisch aan", vertelde Kristersson deze week nog in een interview met persagentschap AFP. "Iedereen kan vaststellen dat we sinds 4 jaar met succes samenwerken."

Kristersson heeft een akkoord met SD-leider Per Jimmie Åkesson dat als rechts het grootste blok blijft, Kristersson premier mag blijven, ook al wordt SD opnieuw de grootste partij in dat blok. Åkesson wil zelf ook graag premier worden, maar mikt op 2030 of later. "Er komen nog verkiezingen", zei hij in april toen ze het akkoord bekendmaakten.

In ruil voor het premierschap voor Kristersson wil de SD wel belangrijke ministerposten binnenhalen. Kristersson zelf suggereerde al migratie en integratie.

De Zweden-Democraten werden opgericht in 1980 door mensen die actief waren in extreemrechtse groeperingen, onder wie neonazi's. Onder partijleider Jimmie Åkesson zijn die scherpe kanten er min of meer afgevijld en is de toon gematigder geworden. Openlijk racistische leden werden ook uit de partij gezet.

Deze parlementsverkiezingen zijn de eerste sinds Zweden in 2024 lid werd van de NAVO, na decennia van neutraliteit en onafhankelijkheid ten opzichte van de grootmachten. De oorlog in Oekraïne veranderde dat allemaal. Zweden is tegenwoordig een van de trouwste bondgenoten van Oekraïne.

Kristersson verzekert dat regeringsdeelname van SD geen invloed zal hebben op het buitenlandbeleid van Zweden. Alle partijen binnen het rechtse blok staan achter het lidmaatschap van de NAVO en ook de steun aan Oekraïne is breedgedragen.

Dat bevestigt Nicholas Aylott, politicoloog aan de universiteit van Södertörn, aan AP. "De grootste bedreiging voor de veiligheid van Zweden komt uit de oorlog in Oekraïne en er is een bijna volledige consensus in Zweden over steun aan Oekraïne en diepe antipathie voor Rusland." De geopolitieke situatie was dan ook amper een thema in de voorbije verkiezingscampagne.

Toch kwam iets meer dan een week voor de verkiezingen een parlementsmedewerker van Zweden-Democraten in een storm terecht na beschuldigingen dat ze berichten op sociale media had geplaatst waarin ze het discours van de Russische overheid over de oorlog in Oekraïne overnam. De partner van de medewerker is het hoofd van het partijkantoor voor coördinatie met de regering, Gustav Gellerbrant. 

Volgens Gellerbrant werden de berichten van zijn partner uit de context gerukt en waren ze ironisch en sarcastisch bedoeld. Gellerbrant nam hoe dan ook even verlof, naar eigen zeggen om te voorkomen dat de zaak de verkiezingscampagne van zijn partij zou overschaduwen.

Waar mogelijk wel een verharding van het beleid kan worden verwacht, is op het asiel- en migratiebeleid en het milieu- en klimaatbeleid. De huidige regering heeft wat die thema's betreft de ambities overigens al flink teruggeschroefd.

Als Kristersson premier wil blijven en de Zweden-Democraten voor het eerst ministerposten willen opnemen, dan zullen ze er vandaag wel voor moeten zorgen dat ze het linkse blok verslaan. En dat lijkt voorlopig volgens de laatste peilingen niet het geval te zijn.

Die zetten de Sociaaldemocratische Partij van ex-premier Magdalena Andersson op kop, gevolgd door de Zweden-Democraten. Andersson was maar een jaar premier, van 2021 tot 2022, nadat haar voorganger Stefan Löfven vroegtijdig ontslag nam. Ze werd toen de eerste vrouw aan het hoofd van een Zweedse regering.

In 2022 werd haar partij de grootste, maar het linkse blok vond geen meerderheid, waarna Kristersson premier werd en Andersson al na een jaar afscheid moest nemen van het 'Sagerska huset' of Sagers huis, de ambtswoning van de Zweedse premier. Nu hoopt Andersson te kunnen terugkeren en de peilingen suggereren dat dat wel eens zou kunnen lukken. In de meest recente haalt het linkse blok 51,5 procent, tegenover 45,9 voor het rechtse blok.

Anderssons partij voert de peilingen al bijna 4 jaar aan, bijna de hele periode dus waarin de huidige centrumrechtse regering aan de macht is. Opvallend is wel dat de grotere partijen, de Sociaaldemocraten, de Moderaten en de Zweden-Democraten, in de peilingen allemaal een flink aantal zetels verliezen ten opzichte van de vorige verkiezingen en het de kleinere potentiële coalitiepartners zijn die erop vooruitgaan. Eens te meer zullen zij de 'kingmakers' zijn en bepalen wie premier wordt.