Emma Bonino (78) overleden in Italië, politica en voorvechtster van abortus: "Streed tegen alles wat vrijheid in de weg staat"

Emma Bonino's politieke carrière overspande 5 decennia. En ze begon met een misdrijf. 26 was ze, toen ze in 1974 vanuit het noorden van Italië naar een clandestiene abortuskliniek in Florence reisde om een ongeplande zwangerschap af te breken. Abortus was toen nog illegaal in Italië.

"Toen ik 's nachts met de trein terugkeerde, kwam ik tot de conclusie dat nooit, nooit, nooit meer iemand zo'n vernedering zou hoeven te ondergaan", vertelde ze daar later over. In 1975 richtte ze samen met anderen het Informatiecentrum voor Sterilisatie en Abortus op, dat informatie verschafte en abortussen uitvoerde, ook al was dat toen nog verboden.

Vastbesloten om het taboe te doorbreken, gaf ze zich dat jaar ook aan bij de politie, waarmee ze van haar persoonlijke 'misdrijf' een publieke daad van verzet maakte. Haar arrestatie was overal in Italië in het nieuws en mondde uit in een campagne die uiteindelijk in 1978 tot de legalisering van abortus zou leiden. 

In 1976 werd Bonino verkozen in het Italiaanse parlement voor de Radicale Partij, waarin antiklerikalisme, burgerlijk vrijheidsdenken, feminisme, liberalisme en radicalisme een onderdak vonden. De partij noemde zichzelf de sterkste oppositie tegen het Italiaanse politieke establishment, dat als corrupt en conservatief werd beschouwd, en tegen de uitgebreide invloed van de Katholieke Kerk op de Italiaanse samenleving.

De Radicale Partij heeft bijgedragen aan de hervorming van de Italiaanse samenleving, door middel van burgerlijke ongehoorzaamheid, hongerstakingen en tientallen referenda. Soms slaagden ze in hun opzet, zoals het verbod op kernenergie. Soms faalden ze, zoals bij hun oproep om cannabis te legaliseren. 

Na jaren in het parlement werd Bonino tot de verbazing van velen in 1994 door toenmalig premier Silvio Berlusconi voorgedragen als Eurocommissaris. Ze werd bevoegd voor visserij, consumentenzaken en het humanitaire bureau van de Europese Unie, dat ze zelf had opgericht. 

Als Eurocommissaris reisde ze naar verschillende oorlogsgebieden, zoals Ex-Joegoslavië, Rwanda, Soedan en Afghanistan. In dat laatste land werd ze in 1997 korte tijd vastgehouden door de taliban, nadat mensen uit haar omgeving foto's hadden genomen in een vrouwenziekenhuis, wat onder het bewind van de extremistische islamitische beweging verboden was.

Bonino is altijd een van de sterkste voorvechters geweest van een gezamenlijk Europees buitenlands en defensiebeleid. Ze wordt ook herinnerd als een van de meest kleurrijke politici in de vaak wat grijs en duf voorgestelde Europese politiek. In haar tijd was ze ook de eerste vrouw die een lange broek droeg tijdens vergaderingen van de destijds door mannen gedomineerde Europese Commissie.

Na haar Europese carrière was ze in 1999 kandidaat om Italiaans president te worden, maar daar slaagde ze niet in. Maar dat betekende niet het einde van haar politieke carrière. Eind jaren 2000 was ze 2 jaar minister van Europese Zaken en Internationale Handel en begin jaren 2010 een jaar minister van Buitenlandse Zaken, telkens in centrumlinkse regeringen.

In 2017 richtte ze een eigen Europese federalistische partij op: +Europa. Maar daarmee haalde ze ondanks haar persoonlijke populariteit maar weinig succes.

Bonino is nooit getrouwd en had ook geen kinderen. Een bewuste keuze. "Je hebt daar veel moed voor nodig. Met kinderen moet je 'voor altijd' zeggen en ik heb dat nooit gekund", zei ze daar in 2018 over.

In 2015 kreeg Bonino de diagnose longkanker, waarna ze in het openbaar altijd met een kleurrijke hoofddoek verscheen. In 2023 maakte ze bekend dat ze genezen was. Ondanks de zware ziekte weigerde ze om te stoppen met roken.

Over de jaren heen bouwde Bonino een diepe vriendschap uit met de voormalige paus Franciscus, ook al hadden ze tegenstrijdige standpunten over abortus en euthanasie. In november 2024 bezocht de paus haar thuis, nadat ze in het ziekenhuis had gelegen met een acuut gezondheidsprobleem. Paus Franciscus bracht haar rozen en chocolade. Bonino plaatste achteraf een foto op haar sociale media, waarop zij en de paus beiden te zien zijn in een rolstoel.

Ook begin deze week werd Bonino in een ernstige toestand in het ziekenhuis opgenomen, op de afdeling intensieve zorg. Gisteren werd ze overgebracht naar een privékliniek, waar ze vandaag is overleden, zo maakte haar partij +Europa bekend.

"Haar leven was een lange strijd tegen alles wat vrijheid in de weg staat: tegen clandestiene abortus, honger in de wereld, de verstikkende greep van de partijpolitiek, genitale verminking van vrouwen, strafrecht dat op vergelding is gericht, genocide en elke vorm van autoritarisme", klinkt het.

Bonino veroorzaakte in haar leven meermaals opzettelijk controverse om zowel in het binnen- als buitenland meer aandacht te krijgen voor de zaken waarin ze geloofde, zoals sociale rechtvaardigheid en gendergelijkheid. "Ik heb heel mijn leven voor rechten gevochten en mensen gewaarschuwd om ze te beschermen, want ze blijven niet eeuwig duren", zei ze in een interview met de RAI in 2024.

Ondanks haar strijd voor vrouwenrechten wilde ze geen feministe genoemd worden. "Ik wil niet en ik denk niet dat wij vrouwen een categorie zijn", zei ze daarover. "Als we denken dat we een categorie zijn die beschermd moet worden, denk ik dat we onze strijd zullen verliezen."

Toen haar eens werd gevraagd welke gevechten ze nog dacht te moeten aangaan, zei ze: "Veel, te veel. Mensenrechten, honger in de wereld, gratis wetenschappelijk onderzoek, ... Tien levens zullen niet genoeg zijn."

De radicaal-rechtse Italiaanse premier Giorgia Meloni brengt op haar sociale media hulde aan Bonino, ook al hebben ze verschillende achtergronden en visies. "Die hebben mij er nooit van weerhouden om haar belang en haar rol in het openbare leven van ons land te erkennen", schrijft ze. "Emma Bonino is decennialang een krachtige en herkenbare stem in de Italiaanse politiek geweest, die haar ideeën vastberaden verdedigde."