Hoe Estse grensstad Narva zich voorbereidt op mogelijke Russische aanval: "Al die dreigingen, dat went"

Het is druk in Bro Grill Bar. Op deze grijze, regenachtige zaterdagochtend is het café, op een boogscheut van de grenspost tussen Estland en Rusland, de enige plek die open is.

Alex, een keurig geklede dertiger, stapt binnen met een rolkoffer aan de hand. Drie uur geleden vertrok hij uit Sint-Petersburg: met een taxi tot aan de grens, en dan te voet de Europese Unie in. Hoe lang de oversteek duurde? "Het ging erg vlot, 10 minuutjes!", zegt Alex, die in Tallinn geboren en getogen is. "Het is vooral wanneer je vanuit Estland Rusland binnen wil dat je lang wacht."

We zijn in Narva, een grensstad die letterlijk uitkijkt op Rusland. Aan de overkant van de rivier de Narva, die hier de natuurlijke grens vormt, ligt Ivangorod. De Vriendschapsbrug verbindt de 2 oevers.

Voor de grootschalige Russische invasie van Oekraïne, intussen ruim 4 jaar geleden, was de oversteek een formaliteit. Sindsdien is er veel veranderd in Narva, en bij uitbreiding in heel Estland.

Betonnen drakentanden, de driehoekige blokken die we uit Oekraïne kennen, versperren de brug. Sinds Rusland begin 2024 zijn kant van de brug sloot, officieel voor werken, mag er geen auto meer over.

Wie oversteekt, doet dat te voet, en alles wordt minutieus in de gaten gehouden.

Buiten het café, op het plein, wacht een lange rij mensen tot ze aan de beurt zijn. Een voor een worden ze grondig gecontroleerd en ondervraagd. 

's Nachts blijft de grenspost dicht. Wie de sluiting niet haalt, moet de volgende ochtend opnieuw aanschuiven. Op drukke zomerdagen loopt het wachten op tot een halve dag en meer. Ter plaatse horen we zelfs verhalen over wachttijden van 50 uur.

Veel gezinnen zijn vandaag door de rivier gescheiden, en ook financieel weegt dat zwaar, op Narva en op Ivangorod.

Op de uitgestrekte promenade langs de oever van de rivier staat Anton, 16 jaar. Hij vist op zalm, die hij samen met zijn familie opeet. Als hij een grote vangst doet, verkoopt hij die op de lokale markt.

"De prijs is hier 20 euro per kilo", zegt hij trots, terwijl hij een kanjer toont die hij de dag voordien uit het water haalde. "Veel meer dan in Rusland." Zijn blik dwaalt ondertussen richting Ivangorod, aan de overkant.

Anton studeert in de bouw. Zijn vader heeft familie aan de andere kant van de rivier. "Het is lastig. We zien ze amper nog. Alleen op onze telefoons."

Over de Russische dreiging haalt hij zijn schouders op. Hij lacht de angst bijna weg. "Ze hebben ons niet nodig. Een oorlog? Ik ben niet bang", zegt hij.

Die achteloosheid doet denken aan wat je ook in Kiev zag, nog voor de grootschalige invasie van Oekraïne.

Het strengere grensbeleid is sinds de Russische inval in Oekraïne sterk aangescherpt. Narva telt ruim 50.000 inwoners, en naar schatting 95 procent van hen spreekt Russisch. Tot voor kort gingen kinderen naar scholen waar Russisch gesproken wordt en verliep ook het papierwerk in de praktijk in het Russisch.

Daar komt verandering in. De regering wil het Russisch geleidelijk uitfaseren en het Ests tot voertaal maken in scholen en overheidsgebouwen. Sinds september 2024 schakelen de scholen klas na klas over. Tegen 2030 moet de overgang rond zijn.

De vergelijking met een '2e Donbas' duikt in Estland geregeld op: een scenario waarin Rusland de Russischtalige bevolking als voorwendsel gebruikt om in te grijpen, zoals in 2014 in het oosten van Oekraïne. Voor Estland is het precies het scenario dat men wil vermijden.

De straten van Narva ademen de Sovjet-Unie. In de Tweede Wereldoorlog werd hier hard gevochten tussen de nazi's en het Rode Leger. De oude binnenstad, ooit een barokke parel, werd in 1944 platgebombardeerd.

De vooroorlogse inwoners mochten na de oorlog niet zomaar terugkeren. Vanaf de late jaren 1940 begon de Sovjet-Unie onder Stalin aan een verregaande sovjetisering: arbeiders uit de rest van de Unie werden aangevoerd, voor de textielfabriek van Kreenholm en later voor de elektriciteitscentrales.

Vanaf de late jaren 1950 verrezen overal chroesjtsjovka's, de typische grijze woonblokken, en het Russisch werd de taal van de straat. Dat speelt tot op vandaag door.

Ljuba Terukova is eind de 20 en geboren in Narva. Met een groep vrienden richtte ze in 2019 Narvamus op, een cultureel magazine voor jongeren uit de stad. Ze wilden er een plek voor zichzelf en hun gemeenschap mee maken. "Het was een manier om een uitlaatklep voor onszelf te creëren."

Het blad wordt mede gefinancierd door de Europese Unie en verschijnt op papier alleen in het Russisch. Online zijn de teksten ook in het Ests en Engels te lezen.

"Russisch is onze moedertaal, een deel van wie we zijn", zegt Ljuba bij de lancering van de nieuwste editie, in de lokalen vlak bij de rivier. Zelf spreekt ze naast Russisch ook Ests en Engels.

Over de 'Estlandisering' van haar stad heeft ze gemengde gevoelens. "Enerzijds is het goed en nodig, want Estland is ons land. Anderzijds gaat het allemaal heel snel. Veel mensen, vaak ouderen, kunnen niet volgen en voelen zich voor een stuk uitgesloten. Elke aanpassing vraagt tijd, maar we komen er wel."

In Estland is de oorlog bij momenten letterlijk hoorbaar. Op 1 september kregen de inwoners van 8 provincies in het oosten en het zuiden van het land rond 3 uur 's nachts een waarschuwing op hun telefoon: mogelijke dreiging uit de lucht.

Een tiental drones vloog langs de oostgrens. Eén ervan zwenkte richting Narva en keerde om, een andere drong in het zuidoosten het Estse luchtruim binnen.

Turkse F-16's van de NAVO stegen op vanaf de luchtmachtbasis Ämari.

Er werd niet geschoten. Tegen 5.30 uur was het alarm voorbij.

Waarschijnlijk ging het om Oekraïense drones die op weg waren naar doelen in het westen van Rusland en door Russische stoorzenders uit koers waren geraakt. Officieel is hun herkomst niet bevestigd.

Voor Estland was het opnieuw een waarschuwing dat de oorlog niet netjes aan de andere kant van de grens blijft.

Het was lang niet het eerste incident. In maart sloeg een afgedwaalde drone in op de schoorsteen van een elektriciteitscentrale. In mei schoot een Roemeense F-16 van de NAVO voor het eerst een drone neer boven Estland en in juni en augustus gebeurde hetzelfde boven Letland. Vorig jaar september drongen dan weer 3 Russische MiG-31's het Estse luchtruim binnen. Ze bleven er 12 minuten.

Bij die incidenten komt een bredere zorg. Begin augustus meldde The Wall Street Journal dat Amerikaanse inlichtingendiensten er rekening mee houden dat Rusland de NAVO ergens tussen dit najaar en 2029 op de proef stelt. De scenario's gaan van cyberaanvallen tot een beperkte grondinval aan de oostflank.

"Al die dreigingen, dat went", zegt Ljuba hierover. "We horen die angstige berichten al jaren en we zijn moe. We proberen ons leven zo goed mogelijk te leiden zonder in doemdenken te vervallen."

Alex, de dertiger die net uit Sint-Petersburg is aangekomen, is nog minder onder de indruk van de Russische dreiging. "Rusland heeft Narva niet nodig", zegt hij. "Waarom zou het verder escaleren door Estland binnen te vallen?"

Hij wijst op de rivier, de natuurlijke grens tussen Estland en Rusland. "In Oekraïne en in de Donbas is er geen sprake van zo'n natuurlijke grens, dat zijn open vlaktes. 

Voor de Oekraïners in Tallinn is de dreiging geen abstractie. In het historische centrum, voor de Russische ambassade, houdt een gewapende agent de straat in het oog. Aan de gevels hangen affiches met beelden van de oorlogsgruwel, uit steun voor Oekraïne.

Aan de overkant opende Ilya een winkel met Oekraïense vlaggen, symbolen, traditionele kleding en gedenkplaten. Overal prijken slogans als 'Glorie aan Oekraïne' en verwijzingen naar dramatische momenten uit de oorlog: het in 2022 door Rusland gebombardeerde theater in Marioepol, of het tot zinken brengen van het Russische vlaggenschip Moskva. "Het is belangrijk om dat in leven te houden", zegt Ilya, die zelf uit Tsjerkassy, in centraal Oekraïne, komt.

In zijn winkel komen geregeld toeristen over de vloer. Ze bekijken de spullen, stellen vragen en raken met Ilya aan de praat over het laatste nieuws uit Oekraïne.

Maar sinds kort ziet hij ook een andere kant van de oorlog. Hij vertelt dat hij geregeld wordt geïntimideerd door Russischtaligen die hem filmen en bedreigen. Soms staan ze voor de winkel met hun telefoon in de hand. "Ik ben naar de politie gestapt om het te melden", zegt hij. "Nu krijg ik regelmatig extra beveiliging."

In Tallinn ontmoeten we ook Merili Arjakas, onderzoekster bij het Internationaal Centrum voor Defensie en Veiligheid (ICDS), een denktank in de hoofdstad. Zij nuanceert de vergelijking met de Donbas.

"Die vergelijking gaat voorbij aan het feit dat Estland zich van zo'n scenario bewust is. Estland staat wel degelijk op scherp, we monitoren de situatie dag en nacht", zegt ze. "Rusland gaat niet hetzelfde doen als in Oekraïne in 2014. Wat daar gebeurde, was specifiek voor die regio. Het zou heel moeilijk zijn om het hier te proberen."

"Onze veiligheidsdiensten volgen heel nauwgezet wat er aan de andere kant van de grens gebeurt. Als we tekenen zien van Russische agressie, zijn we bereid in te grijpen nog voor Rusland de kans krijgt om de grens over te steken. Alle bevelen daarvoor zijn al gegeven. Uit zelfverdediging kunnen en zullen we handelen zonder eerst onze bondgenoten te raadplegen. Voor een kwestie die onze eigen veiligheid betreft, is dat niet nodig."

Dat neemt niet weg, geeft ze toe, dat de NAVO en West-Europa nog altijd zoeken naar een passend antwoord op hybride aanvallen en sabotage.

Estland probeert intussen zelf zo goed mogelijk voorbereid te zijn. In juni zette Tallinn in het stadscentrum een eerste betonnen schuilplaats naar Oekraïens model neer.

Begin deze maand bestelde het Estse staatsvastgoedbedrijf Riigi Kinnisvara voor ruim een half miljoen euro schuilplannen voor maximaal 400 gebouwen. Tegen de zomer van 2027 moeten de plannen klaar zijn, een jaar later de ruimtes zelf.

Ook het leger is daarop ingericht. Het Estse leger is een reservistenleger: in vredestijd telt het zo'n 4.000 beroepsmilitairen, aangevuld met dienstplichtigen. In oorlogstijd groeit het uit tot ruim 43.000 posities, en daarbovenop staan nog eens zo'n 40.000 opgeleide reservisten klaar. Dit jaar gaat 5,4 procent van het bbp naar defensie: 2,4 miljard euro, bijna 4 keer zoveel als in 2021. België zit rond de 2 procent.