"Een verborgen parel": gerestaureerde turnzaal van Victor Horta in Vilvoorde heropent op Open Monumentendag  

"Wat deed Victor Horta in Vilvoorde?": een teasende vraag op een groot spandoek op het Rooseveltplein in Vilvoorde. In de naburige Bolwerkstraat vinden we het antwoord: architect Victor Horta heeft hier begin 20e eeuw een revolutionaire turnzaal ontworpen voor de school 'Les peupliers' of 'De populieren'.

Hoe kwam Horta, boegbeeld van de art-nouveau-architectuur, hier terecht? "Hij behoorde tot de vriendenkring van een hoge militair, kolonel Lefebure. De 2 zussen van die man waren de oprichtsters en directrices van deze school", verduidelijkt Karen De Roeck, expert projectbeheer gebouwen, die voor de stad Vilvoorde de restauratie in goede banen leidde. 

'Les peupliers' was een privékostschool met een inspirerende, vernieuwende onderwijsmethode, bedoeld voor meisjes van de gegoede burgerij. Horta stuurde er zijn dochter Simone heen én ontwierp de turnzaal, die klaar was in 1905. En hij leerde er zijn latere 2e vrouw kennen, de Zweedse turnlerares Julia Carlsson. "Voor Horta was dit een nieuw hoofdstuk in zijn leven. Over het liefdesverhaal dat zich hier afspeelde, weten we niet zoveel, maar de muren hebben nog veel geheimen", lacht Karen De Roeck.

De school legde de nadruk op intellectuele, humane, maar ook fysieke ontwikkeling. Dat laatste in de vorm van Zweedse gymnastiek. "Er was in die tijd een methodestrijd aan de gang tussen de Duitse, vrij militaristische gymnastiek met zware, dure toestellen en het Zweedse turnen, dat meer gericht was op gezondheid, lichaamshouding en ademhaling", verduidelijkt Sander Somers, erfgoeddeskundige van de stad Vilvoorde.

De turnzaal van Horta in Vilvoorde was een pionier voor die Zweedse variant. "Vanaf 1908 zou die de standaard worden in het Belgisch onderwijs. Kleine anekdote: er was een dokter verbonden aan deze school. Het jaar dat de Zweedse gymnastiek werd ingevoerd, waren volgens hem alle ziekten uit de school verdwenen en verkeerden de meisjes in topconditie."

De kostschool 'Les peupliers' was geen lang leven beschoren; het hoofdgebouw werd later onder meer een vredegerecht. De turnzaal bleef bestaan en werd gebruikt door de Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans. Tot rond 2000. De binnen- én de buitenkant waren intussen beschermd erfgoed, maar het verval zette zich voort.

Sander Somers herinnert zich de aanblik: "Het lag vol stof, de ramen waren dichtgetimmerd, er stonden nog toestellen alsof er net les was geweest. We volgden toen muziekles en maakten er een sport van om door een kier naar binnen te gluren in de zaal. Die zag er post-apocalyptisch uit…"

"Toen ik hier 4 jaar geleden aan begon, heb ik de zaal onmiddellijk laten schoren (ondersteunen, red.). Ik had geen vertrouwen in de constructie. Er waren gebroken raampartijen, dichtgetimmerde zones, volledig verrotte delen. We hebben 4 soorten zwammen gevonden", huivert Karen De Roeck.

Het was lang wachten op de nodige middelen, maar de voorbije 2 jaar is de zaal dan toch piekfijn gerestaureerd door aNNo Architecten. Kostprijs 2 miljoen, waarvan 320.000 euro van de Vlaamse overheid. Nu de stellingen verwijderd zijn, valt het mooie resultaat ook van de buitenkant af te lezen, in een beschermd stadsgezicht. 

"Dit bakstenen volume verraadt niet wat er aan de binnenkant zit, atypisch voor Horta. Er was ook hier aanzienlijke schade. De facelift is enorm. We hebben de elegante schouwen hersteld; de ramen hebben weer hun originele kleur", zegt Karen De Roeck. Hoge ramen, zonder inkijk op de turnsters van toen en de dansers van nu.

Binnen is het resultaat verbluffend. De zaal is kleurrijk en vooral heel licht. Zelfs de vensterbanken zijn schuin ontworpen, om zoveel mogelijk licht naar beneden te leiden. "We kennen Victor Horta natuurlijk door zijn art-nouveaustijl. In deze zaal zit dat echt in subtiele dingen. Hij heeft zich niet willen profileren. Het turnen, het functionele, stond op de voorgrond", zegt Karen De Roeck.

Het zit hem in de sprekende details: de typische 'zweepslag' in het staalwerk aan het plafond. Of de expliciete kleurkeuze van Horta: warm wit op de muren, warm grijs op de ramen, die omlijst worden door honderden meters handgeschilderde moulures in oranjeroze. Kleuren die hij ook koos voor zijn eigen huis en atelier in Sint-Gillis, tegenwoordig het Hortamuseum, dat hij in dezelfde periode tekende.

Ook bijzonder: alle turntoestellen zijn authentiek en dus meer dan 120 jaar oud: klimrekken, ringen, touwladders en ook een balk-installatie die helemaal kan wegzinken in de grond, zodat er 1 grote ruimte ontstaat.

En die ruimte wordt alweer gebruikt als danszaal van de Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans van Vilvoorde. Het eerste klasje piepjonge dansertjes trippelt binnen en dan volgen de instructies van de leerkracht, op de maat van de pianomuziek: "eerste positie, tweede positie, derde positie met je rechterarm naar boven".

"Het is de eerste keer dat ik de zaal weer tot leven zie komen", zegt Karen De Roeck. "Dat is het doel dat we wilden bereiken: erfgoed dat tot leven komt en voortleeft voor de jongeren van vandaag, met inspirerende architectuur als toegevoegde waarde."

Hoboleerkracht Kristien Ceuppens heeft hier ooit zelf dansles gekregen, "40 jaar geleden!" Ze herkent de klimrekken aan de muur. "Hier waren ook nog spiegels, die moeten nu nog geïnstalleerd worden."

Een mooie continuïteit, van de dochter van Victor Horta tot de kleine ballerina’s van 2026. "Fantastisch. Ik word er stil van", besluit Karen De Roeck. 

Voor de stad Vilvoorde was dit natuurlijk een forse investering. “We hebben als stad beslist om de zaal te renoveren en zo goed mogelijk in de oorspronkelijke staat te herstellen. En we zijn heel blij en fier op dit erfgoed, zeker als je het weer tot leven kunt brengen, op bijna dezelfde manier als 120 jaar geleden", zegt schepen van erfgoed Katrien Vaes, die zelf ook een balletverleden heeft.

Behalve als danszaal voor de academie kunnen er ook andere activiteiten in plaatsvinden, ook buiten de lesuren. "Een verborgen parel": zo noemt burgemeester Jo De Ro de zaal, die hij morgen officieel opent, samen met minister van Onroerend Erfgoed Ben Weyts.