Van brandtoren tot schuilkelder op Open Monumentendag  

Open Monumentendag, dat is de zondag in september waarop honderdduizenden mensen erop uit trekken om een of meerdere erfgoedparels te bezoeken. Het is al sinds 1989 het grootste eendaagse cultuurevenement in Vlaanderen. Inspiratie nodig? Het programma kun je hier raadplegen .

En het initiatief groeit nog altijd, zegt Griet Langbeen: “Ik ben nu zelf 4 jaar coördinator. In die periode is het aantal deelnemende locaties toegenomen van 600 naar 900 en het aantal activiteiten is gestegen van 800 naar 1.200. Dat is niet enkel mijn verdienste, wel die van de organisatoren. Heel diverse mensen die de moeite doen om monumenten en erfgoedplekken open te stellen en hun passie te delen met het publiek.”

Het thema ‘In goede handen’ slaat op alle mensen die zorg dragen voor erfgoed én het een nieuw leven geven. Van architecten over restaurateurs, van eigenaars tot vrijwilligers of heemkundige kringen. Een mooi voorbeeld daarvan vinden we in Kortrijk.   

Kortrijk is gaststad van deze Open Monumentendag, met maar liefst 70 locaties. Een daarvan is de Deelfabriek, gevestigd in de vroegere brandweerkazerne. VRT NWS kreeg er een rondleiding van coördinator Barbara Deman en van Rudy Vandeputte, die de Open Monumentendag in goede banen leidt voor de stad Kortrijk.

We staan voor een indrukwekkend modernistisch gebouw, met ronde vormen, horizontale raampartijen en een opvallende toren. Opgetrokken in 1940, op de poort staat het jaartal 1941. Bijzonder detail: een van de architecten was Pierre A. Pauwels, die later het veelbesproken station van Kortrijk zou ontwerpen. Dat gebouw is begin deze week voorlopig beschermd als erfgoed.   

“Wat vooral opvalt aan het gebouw is de hoogte met de toren voor de brandslangen en ook de breedte: er moesten brandweerwagens in en uit kunnen. Waar vroeger de zware poorten waren, zijn er nu grote ramen”, zegt Rudy Vandeputte. “De gevel is beschermd en we mochten niet zomaar alles doen. De ramen hebben de oorspronkelijke groene kleur van de brandweerkazerne”, voegt Barbara Deman toe.  

We stappen binnen in een ruime hal, nu een cafetaria, ontmoetingsplaats, speelruimte. “Hier stonden de brandweerwagens. De vloer was smerig, er hing een geur…”,  zegt Rudy. “Maar kijk, de vloer is nog dezelfde. We behouden zoveel mogelijk wat er was en we veranderen enkel wat nodig is”, vult Barbara aan.

Dat is de rode draad in de restauratie en herbestemming van deze brandweerkazerne. In een kantoor zie je nog de smeerput van de brandweerwagens in de vloer. En de letters B A R boven de toog in de ontmoetingsruimte ... die komen van het woord BRANDWEER dat op het dak stond.

Recylage en hergebruik: dat past perfect bij de nieuwe bestemming die het gebouw sinds enkele jaren heeft gekregen. “De Deelfabriek is een plaats waar we delen, ruilen en herstellen en het is ook een ontmoetingsplek”, zegt Barbara. Het grote gebouw biedt onderdak aan een 20-tal winkels, gerund door vrijwilligers, om kledij of boeken of speelgoed te ruilen, om tuin- en werkmateriaal te lenen, om fietsen te herstellen.

Behalve allerlei deel- en ruilwinkels heeft de vroegere brandweerkazerne nog meer in petto, in de hoogte en in de diepte: de brandtoren en de ondergrondse bunker. “In deze toren werden de brandslangen te drogen gehangen”, legt Rudy Vandeputte uit. We klimmen omhoog via een metalen draaitrap in een glazen halfrond trappenhuis, dat buiten aan de gevel lijkt te zweven. 24 meter hoog, 200 trappen: niet voor mensen met hoogtevrees. 

Bovenop de toren kijk je vanuit een glazen ‘arendsnest’ 360 graden in het rond, over de skyline van Kortrijk. Een lichtkunstwerk werkt als een baken als het donker is, ook te zien vanuit de trein. In de brandweertoren is nu een klimzaal ondergebracht.

En dan is er de schuilkelder onder de vroegere brandweerkazerne. Wellicht niet gebruikt tijdens bombardementen, hoewel er nog mensen zijn die zich herinneren dat ze hier als kind kwamen, merkt Barbara Deman op.

Het is een doolhof van gangen en ruimtes, afgesloten met zware stalen deuren. Doorheen de kelder liepen buizen voor de ventilatie. De verse lucht werd rondgepompt met mankracht: “via de pedalen van een fiets, en die staat hier nog altijd,” wijst Barbara Deman. Een bijzondere plek, die uitzonderlijk toegankelijk is op Open Monumentendag.

De brandweerkazerne was klaar in 1940. “Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Kortrijk zeer zwaar gebombardeerd. Er zijn veel schuilkelders en bunkers in de stad. Op een perron van het station staat er zelfs nog een éénpersoonsbunkertje, bedoeld voor het personeel om zich zo snel mogelijk in veiligheid te kunnen brengen”, zegt Rudy Vandeputte.  

Als Deelfabriek heeft de oude brandweer dus een nieuw leven gekregen. “Soms zijn erfgoedplekken afgesloten pareltjes, maar dit is een plek waar iedereen kan komen. De eerste keer dat mensen hier binnenkomen, horen we vaak: amai, het is hier mooi!”. Ook de buurt leeft op, dankzij de herbestemming.