Weerman Bram over nieuwe oorlogsfilm: "Door mij werden ook militaire operaties uitgesteld"

Op de dag van zijn inauguratie in 1961 vroeg John F. Kennedy aan zijn voorganger Dwight D. Eisenhower wat hem op D-Day - 6 juni 1944 - het voordeel had gegeven tegenover de nazi's. "We hadden betere meteorologen dan de Duitsers", luidde zijn korte antwoord. 

Een duidelijke verwijzing naar de weersvoorspelling van meteoroloog James Stagg die mee geschiedenis hielp schrijven en die de insteek vormt voor de oorlogsfilm 'Pressure' die vanaf vandaag in de zalen loopt.

Want eigenlijk ging D-Day niet plaatsvinden op 6 juni, maar op 5 juni 1944.

"Toen waren alle omstandigheden gunstig", weet weerman Bram Verbruggen. "Ze hadden volle maan nodig voor het licht en springtij om de looptijd over het strand zo kort mogelijk te maken", vertelt hij in VRT NWS De Ochtend en VRT NWS Journaal.

Stagg was op aanraden van Churchill aangewezen als de hoofdmeteoroloog van die operatie. Hij kreeg 61 uur de tijd om een sluitende weersvoorspelling te maken voor die 5e juni. In de dagen ervoor waren meer dan 100.000 manschappen verzameld in het Verenigd Koninkrijk, en die moesten ze natuurlijk verborgen houden voor de Duitsers. Zaak was dus om zo snel mogelijk over te gaan tot die operatie. 

Alleen: het weer was een spelbreker. Stagg had immers gezien dat er slecht weer op komst was.

"In die tijd gebeurde zo'n voorspelling helemaal anders", legt Verbruggen uit. "Er worden op verschillende plaatsen waarnemingen gedaan, die worden dan doorgeseind naar een hoofdkwartier, waar ze vervolgens op een kaart getekend worden. Een kaart die we trouwens in de weerberichten vandaag nog altijd gebruiken."

"Vervolgens zocht men in het archief naar een kaart van tientallen jaren eerder. Zo kon men zien wat er toen gebeurde en op basis daarvan voorspellingen doen." Helemaal anders dan de weercomputers van nu dus. "Maar een aantal wetenschappers stonden al een stapje verder en keken bijvoorbeeld al naar de straalstroom."

Stagg was een van die wetenschappers: "Hij stuit daarop en ziet dat er een weersverslechtering gaat komen en met die boodschap stapt hij naar generaal Eisenhower. Alleen was er ook een Amerikaanse kolonel die beweerde dat het mooi weer zou worden."

Eisenhower staat dan voor een cruciale beslissing: wordt het een "go" of een "no go"? Het wordt dat laatste, en de operatie op 5 juni wordt afgeblazen. 

Wat James Stagg voorspeld had, gebeurde ook. Er stak een storm op, met veel wind en hoge golven. "Mochten ze niet geluisterd hebben, dan waren er nog veel meer doden gevallen", denkt Verbruggen. "Veel militairen zouden verdronken zijn, parachutisten zouden niet terechtgekomen zijn waar ze moesten landen. En de kans is reëel dat het eindresultaat anders was."

Ook dat de operatie uiteindelijk een dag later wél doorging, mag Stagg mee op zijn conto schrijven. "Ze kregen een waarneming uit het westen van Ierland, van ene mevrouw Sweeney. Je moet weten: die metingen waren heel waardevol. De geallieerden hadden ook de code van de Duitsers kunnen kraken en konden dus ook aan hun weersvoorspellingen. Omgekeerd niet: voor de Duitsers was het weer boven de Atlantische Oceaan dus een blinde vlek, ze hadden geen idee welk weer eraan kwam."

Maar terug naar mevrouw Sweeney. "Die had gezien op haar barometer dat de luchtdruk steeg, wat wijst op weersverbetering. Na een verificatie besloot Stagg dat er tussen de 2 voorspelde stormen tijdelijk een verbetering zat, een window of opportunity. Het zou een aantal uren beter weer worden - minder wind, lagere golven en een hoger wolkendek. Met dat verhaal is hij opnieuw naar Eisenhower gegaan."

"En Eisenhower heeft opnieuw geluisterd. De landing is verplaatst naar 6 juni en de rest is geschiedenis."

Wie de echte James Stagg eens aan het werk wil zien: BBC heeft een interview met hem opgediept uit 1964. 

De weersvoorspellingen toen en nu zijn natuurlijk absoluut niet meer te vergelijken - er zijn weercomputers en waarnemingen doen we niet om het uur, maar om de seconde. En dat wereldwijd. 

En toch zijn er ook nog gelijkenissen. Het weer speelt ook vandaag nog een grote rol bij militaire operaties bijvoorbeeld. Iets waar Verbruggen zelf over kan meespreken, want hij heeft 12 jaar als militair meteoroloog bij Defensie gewerkt. 

Hij zat ook 6 maanden in Afghanistan, op een internationale missie. "Daar was het mijn dagelijkse taak om de ochtendbriefings te verzorgen. Die begon altijd met de weerbriefing, waar ik dus als jonge luitenant mijn zeg moest doen tegen een tiental generaals en kolonels."

Een jobinhoud die dus vergelijkbaar was met die van James Stagg. En ook door zijn voorspellingen konden militaire operaties wel eens niet (of nog niet) doorgaan. 

"Ik heb eens sneeuw voorspeld in het zuiden van Afghanistan. Een Amerikaanse generaal dacht dat ik een grap maakte, maar er kwam effectief sneeuw en een aantal militaire operaties konden die dag niet doorgaan", herinnert hij zich. 

"Of er was een keer een groot Amerikaans grondoffensief gepland tegen de taliban. Maar ik had een voorspelling gedaan van veel lage wolkenvelden, waardoor de grondoperatie geen luchtsteun zou kunnen krijgen. De gevechtsvliegtuigen in de lucht zouden de grond niet kunnen zien en op die manier ook geen steun kunnen bieden in geval van nood. Op basis van die weersvoorspelling hebben ze de hele operatie een aantal dagen uitgesteld."

"Elk type materiaal heeft zijn weerlimiet", benadrukt hij. "Rond het kamp hing een soort luchtafweersysteem, een soort ballonnen. Maar zodra het harder waaide dan, ik zeg maar 30 knopen, moesten die omlaag komen en was het kamp niet beschermd. Dat had dan een gevolg op de operaties die die dag konden doorgaan."

"Meestal hebben we een adviserende rol, in principe nemen we nooit beslissingen. Vaak is er wel druk van bijvoorbeeld leidinggevenden om die beslissing te nemen, dat merkte ik ook in mijn militaire loopbaan. Maar de vraag 'go' of 'no go', wil een weerman niet beantwoorden. We geven een advies, met alle onzekerheden die het weer met zich meebrengt. De beslissing is dan aan iemand anders. Al kan de rol van een weerpersoon dus wel heel belangrijk zijn", besluit hij.