Vijftig jaar dood, en nog altijd overal: hoe Mao voortleeft in het China van Xi Jinping

Het enige officiële bericht over de sterfdag kwam drie dagen geleden van het mausoleum waar zijn gebalsemde lichaam ligt. Dat blijft vandaag uitzonderlijk ook 's namiddags open en de reservaties zijn volgeboekt. Daar bleef het bij. Het avondjournaal van de Chinese staatstelevisie repte met geen woord over een herdenking. Geen krans, geen toespraak van president Xi Jinping, geen commentaar in de partijkrant.

Op WeChat, zeg maar het Chinese WhatsApp, zag ik hoe Chinese vrienden dat mausoleumberichtje deelden met gevouwen handjes en rode rozen: "De Grote Voorzitter leeft voor altijd in het hart van het volk." Meer viel er niet te delen. De Communistische Partij viert de geboortedagen van haar leiders en zwijgt over hun sterfdagen. Op de 130ste verjaardag van Mao in 2023 boog de voltallige partijtop drie keer voor zijn bronzen beeld en noemde Xi zijn gedachtegoed een "spirituele schat". 

Zo werkt het al vijftig jaar. Mao wordt gedoseerd. De Partij bepaalt hoeveel Mao er op welk moment mag zijn, en voor wie. Wie wil weten of hij nog leeft in China, komt daarom drie verschillende Mao's tegen. De Mao van het gewone volk, die stilaan een god is geworden. De Mao van de Partij, die hem nodig heeft en tegelijk vreest. En de Mao van de jongeren, die hem herontdekken op een manier die de Partij helemaal niet bevalt.

Toen ik correspondent was in Peking, wandelde ik geregeld langs de rij voor het mausoleum. Boeren, oud-soldaten, schoolklassen. Ze kochten een plastic bloem aan de ingang, schuifelden zwijgend langs de sarcofaag en botsten bij de uitgang op kraampjes met Mao-aanstekers. Vijf minuten verering, dan commercie. Ik heb nooit een betere samenvatting van het moderne China gezien.

Die rij is er nog, alleen worden de mensen erin jonger. Wie vandaag twintig is, kent de hongersnood en de terreur van de jaren zestig alleen uit een leerboek dat er al decennia zoveel mogelijk over zwijgt. Voor die generatie is Mao de stichter van het land, een gezicht op het bankbiljet.

Hoe anders was dat voor wie het meemaakte. Jun Jiang, een Chinese die al sinds de jaren '90 in Antwerpen woont, was negen toen Mao stierf. Ze herinnert zich hoe haar hele klas huilde, "niet omdat iemand ons dwong, maar omdat het verdriet echt uit ons hart kwam. We hadden het gevoel dat we de leider van ons land hadden verloren." Vandaag kijkt ze daar anders naar. "Je kunt Mao niet gewoon goed of slecht noemen. Hij heeft China fundamenteel veranderd. Maar de Grote Sprong en de Culturele Revolutie waren de grote tragedie van het moderne China, vooral mentaal. Dat laat sporen na bij alle Chinezen."

Zijn geboortedorp Shaoshan trekt intussen jaarlijks miljoenen Mao-bedevaarders. Het lijkt wel de Chinese versie van Lourdes. Er zijn spektakelshows, restaurants met zijn lievelingsgerecht en een schrijn met wierook aan zijn voeten. Taxichauffeurs hangen zijn beeltenis aan de spiegel, tegen ongelukken. De man die alle religie wilde uitroeien, is zelf een volksgod geworden.

En dat allemaal voor iemand met meer bloed aan zijn handen dan Stalin. Eind jaren vijftig wilde Mao van China in een paar jaar tijd een industriële grootmacht maken. Dat plan, de Grote Sprong Voorwaarts, liep uit op de grootste hongersnood uit de geschiedenis, met tientallen miljoenen doden. Daarna kwam de Culturele Revolutie, tien jaar politieke terreur waarin scholieren hun leraren afranselden en opnieuw meer dan een miljoen mensen stierven.

Hoe overleeft zo iemand zijn eigen misdaden? Door één beslissing, vijf jaar na zijn dood. De Partij oordeelde toen dat zijn verdiensten "veel zwaarder" wogen dan zijn fouten. In de volksmond werd dat "zeventig procent goed, dertig procent fout". "Dat is geen wiskundige waarheid", zegt Jun, "eerder een poging om zijn betekenis te erkennen zonder zijn fouten te ontkennen." Daarmee ging het dossier dicht, en het is nooit meer opengegaan. 

De Partij kan Mao immers niet begraven zonder zichzelf te begraven. Hij is haar stichter. Xi Jinping zei het zelf kort na zijn aantreden: als de Partij Mao destijds had verworpen, "zou ze dan nog overeind staan?" Dan was het "chaos onder de hemel" geweest. 

Wie de hongersnood of de Culturele Revolutie vandaag te scherp benoemt, pleegt in de ogen van de Partij "historisch nihilisme". Dat klinkt als een filosofisch begrip, maar in China anno 2026 is het een reden voor ontslag. Het beste boek over de hongersnood is er verboden. In een museum werd de tekst over de Culturele Revolutie letterlijk van de borden gekrast.

De censuur is intussen geautomatiseerd. Alles met de naam of het gezicht van een leider wordt op WeChat automatisch geblokkeerd, weet een Belg die al decennia in Peking werkt, maar liever anoniem blijft. "Zelfs DeepSeek, de Chinese AI-chatbot, klapt dicht zodra het mausoleum van Mao in een zoekresultaat opduikt: "we cannot answer your question"."

Jongere Chinese kennissen die ik via WeChat contacteerde over Mao houden zich liever op de vlakte uit schrik om tegen de lamp te lopen. Vorige week nog kregen platformen de opdracht om een videoreeks over een kopstuk van de Culturele Revolutie te wissen.

Straf, dat het vijftig jaar na datum zo gevoelig blijft liggen.

Toch komt de opvallendste Mao-heropleving vandaag van onderuit, van jongeren die de Partij liever níét ziet komen. Sinds een jaar of vijf lezen jonge Chinezen massaal de verzamelde werken van Mao. In de bibliotheek van de beste universiteit van het land was het twee jaar op rij het meest uitgeleende boek. Op Bilibili, het Chinese YouTube, halen voorleesvideo's van zijn essays makkelijk een miljoen kijkers. Ze noemen hem er "de leraar" en citeren zijn beroemde openingszin uit 1926: "Wie zijn onze vijanden? Wie zijn onze vrienden?" Vandaag mikken ze daarmee op techbazen en de verguisde werkcultuur, van negen tot negen, zes dagen per week. 

Niemand van hen wil terug naar de honger, maar ze missen een gevoel: dat het leven zin had en iedereen gelijk was. Jun Jiang, die het wel meemaakte, ziet twee verklaringen. "Deze generatie heeft dat verleden geromantiseerd omdat ze die moeilijke tijden niet heeft meegemaakt. Of omdat ze niet erg tevreden is met de huidige situatie." Over de nostalgie zelf is ze droog: "Ze zeggen dat er toen geen corruptie was. Gewoon omdat iedereen even arm was." 

Maar o wee wie de woorden van Mao vandaag omzet in daden. Enkele jaren geleden steunden studenten van topuniversiteiten, met de teksten van Mao in de hand, arbeiders in Shenzhen die een eigen vakbond wilden. De politie viel hun studentenhuizen binnen. Een arbeider riep bij zijn arrestatie: "Voor Voorzitter Mao!".

De Partij hangt het portret van Mao graag boven de ingang van de Verboden Stad. Van zijn methode, gewone mensen die zich organiseren tegen de macht, lijkt ze doodsbang.

Xi mag sinds 2018 onbeperkt aan de macht blijven en zijn "denken" staat in de grondwet naast dat van Mao. Toch klopt de vergelijking maar half. Mao wantrouwde zijn eigen partij en liet haar aanvallen van onderuit, door jongeren met een Rood Boekje vol citaten. Xi doet het omgekeerde. Hij versterkt het partijapparaat en laat het zichzelf zuiveren, van bovenaf, met inspecteurs, camera's en algoritmes.

Cai Xia, een voormalige professor van de Partijschool, die na haar kritiek op Xi uit de Partij werd gezet en nu in de Verenigde Staten woont, noemt het "verfijnd totalitarisme". Wat Mao met jongerenmilities deed, doet Xi met big data. Hij leent sommige woorden van Mao én zijn esthetiek. De chaos laat hij liggen. Xi is een spiegel van Mao, maar geen kloon.

Twee dingen van Mao zijn intussen hardnekkiger gebleken dan zijn portret. Het eerste is China zelf. Toen hij aan de macht kwam, was het land uiteengevallen in burgeroorlog en bezetting. Hij maakte er opnieuw één staat van. Het tweede is een tekst uit 1938, geschreven toen Japan grote delen van China bezette. Mao legde daarin uit hoe een zwak land een sterke vijand verslaat: door langer vol te houden dan de tegenstander. Die tekst wordt vandaag in de Chinese staatsmedia opnieuw bovengehaald, als handleiding voor de strijd met Amerika over chips en technologie.

Renaat Morel, een Vlaming met een restaurant in Peking, heeft een oude foto van Mao aan de muur van zijn zaak. Gevonden op een antiekmarkt, een lachende Mao met een sigaret in de hand. "Ze zien hem nog als leider, maar echt wakker van deze sterfdag liggen ze niet. Het leven in China gaat tegenwoordig té snel om nog aan Mao te denken."

De kleindochter van Mao staat intussen op de lijst van rijkste Chinezen. En de toeristen die in Shaoshan hun Mao-memorabilia kopen, betalen steeds vaker digitaal, en steeds minder met de rode biljetten waarop hij staat.

Leeft Mao nog in China? Ergens wel, al is het een andere Mao dan de man die in 1976 stierf. De Mao van de hongersnood is onzichtbaar gemaakt. Wat leeft, is een beeld waar iedereen zijn eigen verhaal in projecteert. Een man kan je begraven. Een symbool niet. 

Jun Jiang, die als negenjarige om hem huilde, heeft daar een laatste gedachte bij. "Geschiedenis is er niet alleen om trots op te zijn of om te veroordelen. Geschiedenis is er vooral om van te leren. We kunnen het verleden niet veranderen. We kunnen er wel voor zorgen dat we dezelfde fouten niet meer maken." In China mag dat vandaag nog altijd niet hardop gezegd worden.