Eindelijk eerherstel voor de 'Fukushima 50' die de dood in de ogen keken om een kernramp af te wenden

Ik had er geen flauw idee van, toen ik op vrijdag 11 maart 2011 de beelden van een overstroomde kerncentrale zag in het televisienieuws. Maar ik was naar wereldgeschiedenis aan het kijken. Een week lang zou de wereld de billen dicht knijpen, uit angst voor de grootste kernramp uit de geschiedenis.

Net zoals na die andere kernramp, die van 1986 in Tsjernobyl, lieten de autoriteiten de wereld lang in het ongewisse. Tot vandaag zijn niet alle details bekend. Daar probeert deze HBO-documentaire op zijn manier verandering in brengen, met aangrijpende archiefbeelden en een stoet betrokkenen die de ramp vanop de eerste rij meemaakten.

Met zijn 1,5 uur is 'A nuclear nightmare' een stevig werkstuk geworden. Eentje dat de moeite is om eens voor te gaan zitten, en wel om deze 3 redenen.

Dat de kernramp zo zou ontsporen, komt mee door menselijk falen: een te lage zeewering aan de centrale en een stroomsysteem dat niet waterdicht was. Toen de tsunami toesloeg, viel de koeling van de reactorkernen daardoor uit. Er volgden verschillende ontploffingen en er dreigde zelfs een totale meltdown.

Maar alles begon met een natuurramp. Op 11 maart 2011, om precies 14:46 uur plaatselijke tijd, beefde de zeebodem in de Stille Oceaan. Een kleine 3 kwartier later spoelde een 15 meter hoge vloedgolf over de kerncentrale van Fukushima.

Hoe allesvernietigend die aardbeving en de vloedgolf toesloegen, dat toont een verpletterend salvo van archiefbeelden in het openingskwartier van deze docu. Wolkenkrabbers slaan aan het zwalpen, water klotst uit fonteinen, militairen zoeken het hoogste punt in hun basis op. Ergens beneden sjokken burgers door de straten terwijl het alarm blèrt. Ze nemen tijd die ze niet meer hebben.

De tsunami zelf eist uiteindelijk 19.000 mensenlevens. Maar hij is ook van een bloedstollende schoonheid. Op de luchthaven van de stad Sendai registreert een veiligheidscamera wat er allemaal voorbijschuift: eerst de golf, dan wat onherkenbaar puin, vervolgens hele helikopters, vliegtuigjes en massa's wagens. Het zijn kleurige vlekjes in een onmetelijke kwak grijs, als een onvoorstelbaar groot werk van Jackson Pollock.

"Je zou denken dat het luid klinkt, maar dat is niet zo", herinnert een Amerikaanse onderhoudstechnicus van Fukushima zich in de docu. "Het maakte pas lawaai toen dingen begonnen te kraken en breken."

Maar veel meer dan die ijzingwekkende beelden in de openingsmontage, zijn het de persoonlijke getuigenissen die deze docu schragen. Visueel hebben die een pak minder om het lijf, of je moet een groot liefhebber zijn van flauw verlichte kantoorruimtes in alle mogelijke vormen en maten.

Toch maken de voormalige werknemers van de kerncentrale indruk. De wereld leerde ze kennen als de Fukushima 50, maar eigenlijk waren ze met 69. Ze bleven in de centrale toen de ene na de andere reactor de lucht in ging. Met enkel hun zaklampen, wat rudimentaire beschermingskledij en een snel slinkende voorraad voedsel hielden ze zich staande in de duistere ruïne van de kerncentrale. Ondertussen kregen ze dodelijke hoeveelheden straling te verwerken.

Ze keken de dood in de ogen, en hun getuigenissen zijn diep ontroerend. Neem nu die van ingenieur en ploegbaas Ikuo Izawa, misschien wel de meest innemende stem in de hele documentaire. Hij herinnert zich het korte afscheidstelefoontje met zijn vrouw nog: "Als het fout gaat, zal je me moeten loslaten."

Soms zijn die getuigenissen hartverscheurend, soms zijn ze wraakroepend. Bijvoorbeeld wanneer ze schetsen hoe achteloos de regerings- en bedrijfsleiders over hun lot beslisten. "Ik weet nog goed wat er gezegd is: wie ouder is dan 60, mag sterven op het werk", zo interpreteerde Izawa zo'n video-overleg met de eerste minister. "We hadden al gevochten als leeuwen. Het voelde als een mes in onze rug."

Zijn deze mensen helden? Alleszins niet voor veel van hun landgenoten, die hen in de jaren nadien de ramp verweten. Dat men daar in de rest van de wereld soms anders over denkt, sterkt hen dan weer. Toch valt op hoe nederig ze blijven onder die lof, verontschuldigend zelfs. "Het klinkt misschien vreemd, maar soms zijn er dingen die je gewoon moet doen", legt een van hen uit.

De ramp deed het imago van kernenergie geen deugd. Verschillende landen trokken hun conclusies. 5 jaar na de ramp draaiden nog maar 2 van de 43 Japanse reactors. In Europa besloot Frankrijk, dat toen nog 75 procent van zijn elektriciteit uit kernreactoren haalde, de helft daarvan uit te faseren. Duitsland besloot helemaal uit kernenergie te stappen en vol in te zetten op hernieuwbare energie. En in België gaf het nieuwe stof aan het debat rond de (al in 2003 besloten) kernuitstap.

Maar het verleden kan soms een exotisch land lijken. Kernenergie is vandaag helemaal terug, en dat omwille van zorgen over energiezekerheid en de klimaatverandering.

Japan heropent intussen kerncentrales, de Duitse bondskanselier Merz noemt de kernuitstap een "zware strategische fout" en in België werd de wet op de kernuitstap geschrapt. De federale regering wil zelfs de kerncentrales overnemen van exploitant Engie om nog langer kernenergie op te kunnen wekken en nieuwe, kleinere reactoren bouwen.

Voorstanders wijzen er graag op dat kernenergie op sommige vlakken veiliger is dan elektriciteit uit bijvoorbeeld gas of kolen. Het leidt tot minder luchtverontreiniging en dus ook minder longdoden, en het stoot amper tot geen broeikasgassen uit. Het neemt minder plaats in dan windturbines. En op Tsjernobyl en Fukushima na, hebben kernreactoren eigenlijk nooit catastrofaal grote rampen veroorzaakt.

Maar kernenergie lijkt in die zin een beetje op het vliegtuig nemen: het gaat zelden fout, maar àls het fout gaat, gaat het heel erg fout. Ei zo na was Japan in 2011 van de kaart geveegd, herinnert de toenmalige premier zich in zijn memoires. Er zijn dus wel degelijk risico's aan verbonden, en het kan geen kwaad om daar af en toe eens aan herinnerd te worden.

Volgens ploegbaas Izawa is de ramp in Fukushima gedoemd om uiteindelijk vergeten te worden. Al zal wie deze documentaire heeft gezien, daar toch heel hard z'n best voor moeten doen.