Over een dag of 50 kiezen de Amerikanen een nieuw parlement. Sinds Donald Trump II is het politieke landschap in de VS grondig veranderd. De president is onpopulair en het verzet tegen zijn beleid groeit. Bij de oppositie, bij de Democraten, is een strijd bezig voor de ziel van de partij: het gematigde centrum versus progressief-links. Bij de voorverkiezingen wonnen onverwacht veel socialistische kandidaat-Congresleden. Het lijkt op een kleine revolutie. Björn Soenens richt zijn wekelijkse blik dit keer op de socialisten van Amerika.
Het rode spook: de opmerkelijke opmars van socialisme in de VS
Het is een woord dat in de Verenigde Staten nog altijd controverse oproept. Zeg 'socialism' in een café in Texas en de temperatuur stijgt onmiddellijk enkele graden. Op een universiteitscampus in New York of Los Angeles krijg je misschien een instemmende glimlach. In Florida denken sommigen spontaan aan Cuba of Venezuela. Weinig politieke begrippen vertellen zoveel over de ziel van Amerika als dit ene woord, 'socialism'.
'New York is niet te koop!'
Er is een scène die alles samenvat. Op een koele avond eind oktober 2025 staat een dertigjarig gemeenteraadslid uit Queens op een podium in Forest Hills Stadium, geflankeerd door een tachtiger uit Vermont die 2 keer tevergeefs een gooi deed naar het Witte Huis (Bernie Sanders), en een taaie volksvertegenwoordigster uit de Bronx die ooit als serveerster haar kost verdiende (Alexandria Ocasio-Cortez).
Tienduizend mensen scanderen "New York is not for sale". New York is niet te koop. De man op het podium heet Zohran Mamdani. Enkele weken later wordt hij de nieuwe burgemeester van de grootste stad van het land, de eerste die zichzelf ongegeneerd 'democratisch socialist' noemt.
Amerika is het land waar het woord socialisme generaties lang synoniem stond met verraad, met de vijand, met alles wat Amerika juist niét was. En toch: de Democratic Socialists of America (DSA) telden midden dit jaar in heel de VS meer dan 100.000 leden.
Een peiling van Gallup wijst uit dat twee derde van de Democraten socialisme vandaag positiever beoordeelt dan kapitalisme. Iets is dus aan het schuiven, en de vraag is: waarom?
Weinig politieke begrippen vertellen zoveel over de ziel van Amerika als dit ene woord, 'socialism'
Björn Soenens, analist VRT NWS
Het antwoord begint bij Bernie Sanders. Zijn presidentscampagnes van 2016 en 2020 doorbraken een taboe dat sinds de Koude Oorlog muurvast zat. Sanders bracht geen revolutie, maar een rits ideeën die aansloegen in het tijdperk van de woede: universele ziekteverzekering, gratis hoger onderwijs, een menswaardig minimumloon.
Waarom is links in de VS in opmars?
Voor een generatie jongeren die na de financiële crisis van 2008 volwassen werd — met torenhoge studieschulden, onbetaalbare huurprijzen en een arbeidsmarkt vol onzekere baantjes — klonken de voorstellen van Sanders niet als een dreiging, maar als een uiting van gezond verstand.
Alexandria Ocasio-Cortez, die in 2018 uit het niets in New York een gevestigde Democraat versloeg die al 20 jaar in het Congres zat, was het levende bewijs dat dit geen modieuze bevlieging was maar een beweging. Ze mobiliseerde veel jongeren die hun teleurstellingen beu waren (en zijn). Ze is rebels en steekt Trump de ogen uit.
Het is iets wat nauwelijks iemand had voorspeld: die hoge vlucht voor redelijk rode ideeën in de VS. Terwijl de Verenigde Staten zich presenteren als het wereldwijde laboratorium van technologische innovatie met bitcoins en AI, en vrij ondernemerschap graag op het schild hijsen, groeit simultaan sympathie voor het democratisch socialisme.
En je ziet het heus niet aan de rand van het politieke spectrum alleen, maar ook onder miljoenen gewone Amerikanen die worstelen met huurprijzen, studieschulden, ziekenhuisfacturen en een steeds moeilijker bereikbaar beeld van hun toekomst. Veel Amerikanen zijn het in feite kotsbeu. Het woord ‘socialisme’ maakt hen niets meer uit, als ze maar een betaalbaarder leven kunnen krijgen.
Wie naar Europa kijkt, begrijpt soms moeilijk waar alle ophef vandaan komt. Betaalbare gezondheidszorg, publieke investeringen of hogere belastingen voor de allerrijksten behoren in veel Europese landen al decennialang tot het politiek aanvaardbare midden.
In Amerika ligt dat toch anders. Daar raakt elk debat over de rol van de overheid aan een veel fundamentelere vraag: hoeveel vrijheid mag een overheid beperken om meer gelijkheid voor iedereen te creëren? Dat debat is zo oud als de Amerikaanse republiek zelf.
Het is iets wat nauwelijks iemand had voorspeld, die hoge vlucht voor redelijk rode ideeën in de VS
De Verenigde Staten zijn gebouwd op een diep geloof in individuele verantwoordelijkheid. Het succesverhaal van de immigrant die met hard werken en een koppig vooruitgangsgeloof een bestaan opbouwt, is meer dan folklore.
Het vormt het hart van de Amerikaanse identiteit. De overheid wordt traditioneel bekeken met een flinke dosis achterdocht. Ze moet beschermen, niet betuttelen. Ze moet ruimte scheppen, geen levens uitstippelen.
Maar soms zitten Amerikanen hun eigen belangen in de weg. Zo interviewde ik Amerikanen die heel erg voor betaalbare of gratis crèches waren, maar het idee uiteindelijk toch afwezen omdat ze vreesden dat de hulp van de overheid ook zou betekenen dat die overheid de gedachten van hun kind zou controleren. Er zit een bijna paranoïde ongeloof in de overheid bij veel Amerikanen. Don’t tread on me!
Daarom is de macht van sociale correcties of van vakbonden in de VS altijd veel minder geweest. Daarom allicht hebben Amerikaanse arbeiders zo gruwelijk weinig betaalde vakantie (gemiddeld een week of twee), geen gratis of betaalbare gezondheidszorg zoals bij ons, en een levensverwachting die ongeveer 3 jaar lager ligt dan bij ons: 79 tegenover 82,5 jaar.
Moskou en Peking zijn geen inspiratie
Precies daarom klinkt het des te opvallender wanneer honderdduizenden Amerikaanse jongeren vandaag zonder schroom zeggen dat ze democratisch socialist zijn. Hun inspiratiebron is heus niet Moskou of Peking, ook al worden ze vaak door hun tegenstanders afgeschilderd als gevaarlijke en radicaal-linkse communisten.
Niet de planeconomie is het doel, maar een kapitalisme dat volgens hen opnieuw ten dienste moet staan van de samenleving. De wereld van nu voelt voor zovelen onrechtvaardig en onhoudbaar.
Senator Bernie Sanders – intussen 85 jaar en schier onvermoeibaar als politicus - werd 10 jaar geleden het gezicht van de protestbeweging. Toen hij in 2016 onverwacht de strijd aanging met Hillary Clinton, beschouwden velen hem als niets meer dan een sympathieke buitenstaander.
Een onschuldige stoorzender zonder enige kans. Maar overal waar hij verscheen, stonden lange rijen jonge mensen te wachten en hij won vele voorverkiezingen. Het was een teken aan de wand.
Niet de planeconomie is het doel, maar een kapitalisme dat volgens hen opnieuw ten dienste moet staan van de samenleving
Zijn boodschap was verrassend eenvoudig. Waarom kost een ambulance in Amerika soms vele duizenden dollars? Waarom verlaten studenten de universiteit met enorme schulden die hen tientallen jaren achtervolgen? Waarom werken miljoenen mensen voltijds en blijven ze toch arm?
Waarom stijgt de beurs naar recordhoogtes terwijl steeds meer gezinnen nauwelijks de eindjes aan elkaar kunnen knopen? Waarom kun je in de VS bankroet gaan als je kanker krijgt? Ik herinner me mijn eigen ziekenhuisrekening in Brooklyn, na 2 dagen ziekenhuis: 38.000 dollar.
Het waren (en zijn) vragen waarop de klassieke Amerikaanse politiek steeds minder overtuigende antwoorden gaf en geeft. Voor veel Amerikanen is de maat vol. Het systeem heeft zijn limieten bereikt.
Maar in 2016 was het Donald Trump die de arbeiders uiteindelijk wegkaapte en niet Bernie Sanders, die door het partijestablishment van de Democraten (ook in 2020 toen hij de eerste voorverkiezingen bijna allemaal won) als nationaal onverkiesbaar werd gebrandmerkt.
De financiële crisis van 2008 vormde een kantelpunt. Terwijl banken overeind werden gehouden met miljarden dollars belastinggeld, verloren gewone Amerikanen hun woning, hun spaargeld en soms hun vertrouwen in het systeem. Wall Street leek beschermd, de gewone Joe Sixpack bleef achter met de puinhoop.
Daarna volgde een generatie die opgroeide met een heel andere economische werkelijkheid dan die van haar ouders. Een universitair diploma werd duurder dan ooit. Een eerste woning kopen werd voor velen een verre droom. De gezondheidszorg bleef pokkeduur.
Werk werd flexibeler, maar ook onzekerder. Voor die generatie klinkt de belofte van onbeperkt kapitalisme minder vanzelfsprekend dan voor hun grootouders.
Het is al een keer eerder gebeurd
Eigenlijk heeft Amerika zulke momenten eerder gekend. Aan het begin van de 20e eeuw veranderde de industrialisering het land razendsnel. Spoorwegen verbonden de kusten, staalfabrieken draaiden dag en nacht en nieuwe industriële magnaten, zoals staalbaas Andrew Carnegie of oliepionier John Rockefeller, verzamelden fortuinen die hun tijdgenoten nauwelijks konden bevatten.
Ze werden robber barons genoemd: roofbaronnen. Tegelijk leefden miljoenen arbeiders in penibele omstandigheden, zonder sociale bescherming of arbeidsrechten.
In dat Amerika stond Eugene Debs op. Debs begon als spoorwegarbeider en vakbondsleider, maar groeide uit tot de bekendste socialist die het land ooit voortbracht. Hij sprak niet over revolutie met geweren, maar over waardigheid, democratie en economische rechtvaardigheid.
Zijn toespraken trokken duizenden toehoorders. Bij de presidentsverkiezingen van 1912 behaalde hij bijna een miljoen stemmen, een uitzonderlijk resultaat in een politiek systeem dat bijna volledig door Republikeinen en Democraten werd beheerst.
Zijn carrière eindigde even symbolisch als ze begonnen was. Omdat hij zich verzette tegen de Amerikaanse deelname aan de Eerste Wereldoorlog belandde hij in de gevangenis.
Vanuit zijn cel stelde hij zich opnieuw kandidaat voor het presidentschap. Meer dan 900.000 Amerikanen brachten alsnog hun stem op hem uit.
Debs lijkt vandaag vergeten, maar de ideeën verdwenen nooit helemaal. Toen de Grote Depressie de Verenigde Staten in de jaren 30 van vorige eeuw lamlegde, besefte Franklin Roosevelt dat hij het kapitalisme alleen kon redden als hij het menselijker zou maken.
De New Deal bracht sociale zekerheid, openbare werken, arbeidsrechten en strengere controle op de financiële sector. Roosevelt bleef overtuigd kapitalist, maar hij zag dat een samenleving zonder sociaal vangnet uiteindelijk ook haar economische fundamenten ondergraaft.
De slinger slaat de andere richting uit
Na de Tweede Wereldoorlog sloeg de slinger opnieuw de andere richting uit. De Koude Oorlog verschudde de politieke kaarten. Socialisme werd niet langer gezien als een binnenlands debat over ongelijkheid, maar als het ideologische kamp van de Sovjet-Unie.
Het McCarthyisme maakte van vermeende sympathieën voor links een politieke doodzonde. Hollywood, universiteiten en vakbonden werden doorgelicht en 'gezuiverd'. Het woord ‘socialist’ kreeg een bijna criminele lading.
Die historische bagage verklaart waarom het debat vandaag nog altijd zo emotioneel verloopt. Voor conservatieven staat socialisme nog altijd symbool voor een overheid die belastingen verhoogt, ondernemerschap afremt en individuele vrijheid bedreigt.
Voor veel immigranten uit Cuba of Venezuela roept het bovendien herinneringen op aan autoritaire regimes die zichzelf socialistisch noemden en hun vrijheid beknelden.
De historische bagage verklaart waarom het debat over socialisme in de VS vandaag nog altijd zo emotioneel verloopt
Voor voorstanders zijn het clichés en betekent democratisch socialisme iets heel anders. Zij zien het als een poging om het kapitalisme te corrigeren zonder de markteconomie af te schaffen.
Hun referentiepunt ligt bij wijze van spreken niet in Cuba, maar in Noorwegen of Denemarken. Dat onderscheid raakt in het Amerikaanse debat vaak ondergesneeuwd.
Intussen verandert de demografie. Jongere generaties groeiden niet op met de angst voor de Sovjet-Unie of China, maar met klimaatverandering, financiële crisissen, pandemieën en een almaar duurder leven. Voor hen klinkt de vraag naar meer collectieve bescherming minder ideologisch en vooral praktisch. Zoals het spreekwoord zegt: het maakt niet uit of de kat wit is of zwart, als ze maar muizen vangt.
Misschien is dat wel de belangrijkste verklaring voor de heropleving van het democratisch socialisme. Niet een plots verlangen naar een totaal ander economisch systeem, maar een groeiend gevoel dat de Amerikaanse droom steeds moeilijker bereikbaar wordt.
Amerika blijft - vooralsnog - een land van ondernemers, uitvinders en durvers. Maar het is tegelijk een land waar miljoenen mensen 2 banen combineren en toch doodsbang zijn voor die ene onverwachte ziekenhuisfactuur. Dat contrast is de voedingsbodem waarop de onvrede en dus het succes van Sanders en AOC op teert .
Ongemak binnen Democratische partij groeit
Binnen de Democratische Partij zelf groeit het ongemak zienderogen: het als gematigd gelabelde partijestablishment waarschuwt dat het omarmen van het socialistische label de partij buiten de grote steden onverkoopbaar maakt.
Een vrees die aan Republikeinse kant ook bestond toen Trump de grote woede capteerde en men in 2016 tot op de partijconventie vreesde dat hij onverkiesbaar was. Maar hij had de tijdgeest mee. Mogelijk zit die tijdgeest nu in het kamp van de linkse Democraten.
De progressieven hébben ook effectief een probleem: niet toevallig deed Zohran Mamdani het in de Democratische voorverkiezingen voor het burgemeesterschap opvallend zwak bij zwarte kiezers in armere wijken van Brooklyn.
Dat is een electoraat dat historisch cruciaal is voor elke Democratische overwinning en dat zich weinig aangetrokken voelt tot een beweging die vooral aanslaat bij hippe, hoogopgeleide, witte stadsbewoners. Daar zal de linkse vleugel een antwoord op moeten vinden.
Het als gematigd gelabelde partijestablishment van de Democraten waarschuwt dat het omarmen van het socialistische label de partij buiten de grote steden onverkoopbaar maakt
De geschiedenis leert dat socialistische ideeën in de Verenigde Staten nooit dominant zijn geweest. Maar telkens wanneer economische ongelijkheid te groot werd, wanneer het geloof in sociale mobiliteit begon af te brokkelen en wanneer het gevoel groeide dat de spelregels alleen nog voor de sterksten golden, keerden ze terug.
Vandaag beleeft Amerika min of meer een soort systeemfalen. Mensen in de VS kiezen dan altijd voor de grootste veranderaar, voor het alternatief. Dat was zo in 2008 met Obama, dat was zo met Trump in 2016. Change!
Misschien is dat de grootste paradox van Amerika. Het land dat zichzelf het meest met kapitalisme identificeert, heeft doorheen zijn geschiedenis telkens opnieuw momenten gekend waarop het besefte dat de werking van de markten alleen niet volstaat.
Dan zoekt het geen revolutie, maar op zijn minst een billijker evenwicht. Geen breuk met de Amerikaanse droom, maar een poging om hem opnieuw geloofwaardig te maken.
De blik van Björn
"De ergste vloek die de techniek over ons heeft gebracht, is dat zij het onmogelijk maakt de actualiteit ook maar één seconde te vergeten." Woorden van Stefan Zweig in het beroemde boek 'De wereld van gisteren'. Elke zondag richt Björn Soenens zijn blik op de wereld en wat daarin verschuift en wankelt. Intussen proberen we met z'n allen niet mentaal te bezwijken onder de kolkende nieuwsstroom.
