Na 50 jaar stilstand starten grote werken aan de Noord-Zuid in Houthalen-Helchteren: "Leefbaarheid heeft gewonnen"

5 oktober is het zover, dan starten de grote sloopwerken langs de Grote Baan in Houthalen-Helchteren. 150 gezinnen en ondernemingen moeten wijken voor de heraanleg van de drukke verbinding. Er zullen ook 2 tunnels worden aangelegd. De werken zullen jarenlang duren.

De weg ernaartoe was erg lang. Om het jarenlange hoofdpijndossier te begrijpen, moeten we terug naar de jaren 70. Toen besloten de ministers van Mobiliteit en Openbare Werken om een snelweg van het noorden naar het zuiden van Limburg aan te leggen.

Oorspronkelijk zou die snelweg van Eindhoven naar Hoei lopen, dwars door kostbaar natuurgebied. Er kwam verzet vanuit milieubewegingen. "Dat was de tijd waarin de betonboeren alles voor het zeggen hadden", herinnert oud-Vlaams parlementslid Jan Peumans (N-VA) zich. "Men keek niet op meer of minder natuurgebied."

Door de hevige protesten lopen de werken vertraging op. Men start al met de aanleg in het noorden van de provincie, maar boven Houthalen-Helchteren stopt de aanleg. Vanaf daar moet het verkeer weer door het centrum van beide dorpskernen.

Begin jaren 2000 groeit het besef dat de verkeerssituatie in Houthalen-Helchteren onhoudbaar wordt. Toenmalige ministers Stevaert en Dewael komen met een plan om een lange tunnel onder beide gemeenten aan te leggen. In 2005 lijkt het erop dat dat plan er echt komt. Opnieuw leidt dat tot protest, deze keer van handelaars en buurtbewoners. Zij zien de jarenlange werken niet zitten en willen een omleidingsweg.

De discussie tussen een omleidingsweg of een tunnel verdeelt de lokale politiek. Er wordt zelfs een lokale politieke partij opgericht tegen de tunnels. OM.NU doet mee aan de verkiezingen van 2006 en pleit voor een omleidingsweg.  

"We hebben toen op lokaal niveau de polarisatie proberen weg te nemen door zowel met OM.NU als met Groen te besturen", vertelt burgemeester Alain Yzermans (Hoppah). "Op lokaal niveau hebben we toen afgeklopt voor een omleidingsweg, die aan heel wat voordelen voldeed om het natuurgebied te ontzien." 

Opvallend: ook op Vlaams niveau krijgt de omleidingsweg de voorkeur. Die is immers goedkoper en sneller te realiseren. "Men dacht toen dat een omleidingsweg juridisch haalbaar was, achteraf gezien was dat compleet fout", vertelt Peumans. 

"Die omleidingsweg liep dwars door Europees beschermd natuurgebied. Milieuverenigingen zouden dat altijd kunnen aanvechten en winnen. Dat is ook gebeurd. Daardoor is er heel wat tijd verloren", aldus Peumans. De juridische houdbaarheid van het plan was dus bijzonder kwetsbaar. 

Er volgen nog verwoede pogingen van de Vlaamse regering om de omleidingsweg te realiseren, maar steeds worden de plannen vernietigd. Een keer in 2013 en een laatste keer in 2017.

In 2017 wordt de situatie in Houthalen-Helchteren een complex project. De Vlaamse overheid stuurt het project aan. De bedoeling is dat er een relatief snelle oplossing komt en dat er een breed draagvlak voor is. 

De Werkvennootschap begint met een nieuwe studieronde waarbij alle pistes onderzocht worden. 

"Het leek ons het beste om weer van nul te beginnen. We hebben met alle betrokken partijen gesproken en alle alternatieven laten onderzoeken", vertelt Marijn Struyf van de Werkvennootschap. "Dat was nodig om draagvlak te creëren."

Uit de studies bleek dat tunnels de meest haalbare oplossing zijn. "Juridisch kon dat niet anders", zegt Struyf. "Omleidingswegen door een natuurgebied zouden er nooit gekomen zijn."

Volgens burgemeester Yzermans werd het voor de verschillende betrokken partijen duidelijk dat de tunnels de enige optie waren. "Vroeger leidde de Noord-Zuid voortdurend tot discussies. Vandaag merk je dat het dorp opnieuw meer op één lijn zit. Ik denk dat de meeste mensen vooral opgelucht zijn dat er eindelijk iets gebeurt."

"Dit project is het resultaat van een eeuwige zoektocht naar een compromis", besluit hij. "Niemand heeft volledig zijn zin gekregen, maar uiteindelijk heeft iedereen water bij de wijn gedaan."

Dat merkt ook Marijn Struyf. "Tegen de eerste vergunningen is door niemand bezwaar aangetekend. Dat betekent dat onze aanpak gewerkt heeft."

Er zullen nog altijd voor lange tijd werken zijn om de tunnels aan te leggen. Toch lijkt het protest van lokale handelaars en inwoners een pak kleiner dan 20 jaar geleden.

"Dat komt omdat de Grote Baan intussen onleefbaar is geworden", vertelt ondernemer Erik Bloemen. "Intussen passeert er zo veel verkeer dat alle winkels gestopt zijn. Niemand winkelt graag naast een autostrade."

Ook de leefkwaliteit ging volgens bewoners sterk achteruit. Uit het CurieuzeNeuzen-onderzoek van 2018, het grote burgeronderzoek naar de luchtkwaliteit langs Vlaamse gevels, bleek dat de luchtkwaliteit aan het kruispunt van de Grote Baan en de Ringlaan tot de slechtste van Vlaanderen behoorde. Er werd 75,3 microgram stikstofdioxide per kubieke meter gemeten, bijna 4 keer hoger dan de drempelwaarde van 20 microgram.

"Elke 5 jaar moeten we onze gevel herschilderen door de aanslag van de dieseldampen", vertelt bewoner Hugo Thonnon. "Ik heb slechte longen, hoewel ik nooit gerookt heb. Volgens mij heeft de luchtkwaliteit daarmee te maken."

Na bijna 50 jaar discussiëren, procederen en onderhandelen lijken de eerste machines nu definitief aan het werk te gaan langs de Grote Baan. Op 5 oktober starten de effectieve sloopwerken door de aannemer.

"Het zal nog lang duren, maar het resultaat zal wel een veel beter Houthalen-Helchteren zijn", zegt Yzermans. "Uiteindelijk heeft de strijd om leefbaarheid gewonnen", besluit Peumans. 

Voor veel inwoners voelt dat nog onwerkelijk. Jarenlang was de Noord-Zuidverbinding hét symbool van politieke stilstand in Limburg. De sloopwerken starten binnenkort, de aanleg van de tunnels volgt vanaf 2028, als het project geen vertraging oploopt.