"Nu of nooit": waarom wil regering van IJsland nu toch referendum over toetreding tot Europese Unie?

De vraag of IJsland deel moet uitmaken van de Europese Unie is al jaren voer voor discussie in het land. De IJslanders zijn alleszins al sterk geïntegreerd in het Europese plaatje.

IJsland behoort tot de Schengenzone, de Europese Economische Ruimte en de NAVO. De stap om toe te treden tot de Europese Unie lijkt vanzelfsprekend, en toch liggen de onderhandelingen over die aansluiting al jarenlang plat op hun buik. 

Alles begint in 2009, wanneer de IJslandse regering het proces voor toetreding opstart. Door de financiële crisis van 2008 en de moeilijkheden waar de IJslandse banken zich in bevinden, lijkt het Reykjavik een goed idee om de relatieve stabiliteit van de Europese Unie op te zoeken. Door de kapitaalbeperkingen van het Internationaal Monetair Fonds van die tijd lijkt de EU de manier om de economie te herstellen.

Aanvankelijk gaan de gesprekken goed: op 3 jaar tijd zijn 11 dossiers voor toetreding al afgesloten en 27 andere onderwerpen op tafel gelegd. Tot 2013, wanneer een centrumrechtse coalitie de parlementsverkiezingen wint.

Door het groeiende euroscepticisme en de crisis in de eurozone lijkt de EU niet langer even interessant. De nieuwe regering staakt de gesprekken met de EU en in 2015 vraagt IJsland om zijn status als 'kandidaat-lidstaat' te laten schrappen.

De centrumlinkse regering van premier Kristrún Frostadóttir vindt echter dat het moment is aangebroken om de kwestie opnieuw op tafel te leggen. De bevolking trekt vandaag naar de kieslokalen om te stemmen over de volgende vraag: moet IJsland de gesprekken met Brussel over toetreding tot de Europese Unie opnieuw opstarten?

De regering stelt het referendum voor als een 'now or never'-moment: als de meerderheid 'ja' stemt, zal Reykjavik de onderhandelingen heropstarten en in 2028 een nieuw referendum houden over effectieve toetreding tot de EU. Als een meerderheid 'nee' stemt, zal het EU-dossier voor onbepaalde tijd in een stoffige kast belanden.

Een recente peiling van  toont alvast dat het 'ja'- en 'nee'-kamp bijzonder dicht bij elkaar liggen. Een peiling van Gallup houdt het dan weer voor 46 procent voor beide kampen. Volgens een poll van Maskína zou 53 procent van de IJslanders toetreding tot de Europese Unie dan weer wel zien zitten, terwijl 47 procent tegen is. Een duidelijke koploper is er dus niet.

Het 'ja'-kamp - waar ook de premier en minister van Buitenlandse Zaken toe behoren - gelooft dat toetreding tot de EU heel wat voordelen zou bieden voor IJsland. Het zou de economie een boost geven, omdat IJsland dan niet langer onderhevig zou zijn aan importtaksen binnen Europese industrietakken en samen met de EU een antwoord zou kunnen bieden op de Amerikaanse importtarieven. 

Daarnaast zou IJsland overstappen van de IJslandse kroon naar de euro, die door voorstanders als een stabielere munt wordt beschouwd. Het land zou ook een plaats krijgen binnen de Europese Commissie, het Europees Parlement en de Europese Raad. Ook de toegang tot Europese steunfondsen zou interessant kunnen zijn.

Tegenstanders geloven echter dat de Europese Unie de IJslandse autonomie zal ondermijnen. Ze willen zelf blijven bepalen welke wetten van toepassing zijn voor hun land en die macht niet uit handen geven aan een parlement dat honderden kilometers verder ligt.

Vooral op het vlak van visserij zijn er grote zorgen. De visserij van IJsland levert 10 procent van het bbp en 40 procent van de export. Als IJsland zich zou moeten aansluiten bij de 'Common Fisheries Policy' van de EU, zouden volgens de 'nee'-stemmers ook Spaanse, Nederlandse en Britse vissers in IJslandse wateren kunnen vissen. Zij zien dat als een 'no-go' en het is een van de grootste redenen waarom IJsland de EU-boot zo lang heeft afgehouden.

En ook de walvisjacht is een onderwerp dat spanningen blijft veroorzaken tussen de EU en IJsland. Wie in die industrie zit, hoopt dat de toetredingsgesprekken er niet zullen komen.

IJsland is een van de weinige landen - naast Noorwegen en Japan - dat de praktijk nog toelaat, al probeert de regering daar een einde aan te maken en lijkt ook de bevolking steeds meer af te stappen van walvisvangst. Na een pauze van 2 jaar is de jacht opnieuw toegelaten, maar een nationaal onderzoekscentrum raadt aan om dit jaar niet meer dan 150 walvissen te doden.

Waarom wil IJsland de kwestie nu - na jaren stilstand - opnieuw bespreken? Daarvoor moeten we kijken naar een man aan de andere kant van de oceaan: Donald Trump.

Trump heeft een groot deel van zijn tweede termijn gespendeerd aan Groenland, dat relatief dicht bij IJsland ligt. Trump zegt dat Groenland deel moet uitmaken van de Verenigde Staten, aangezien Denemarken (waar Groenland officieel nog toe behoort) het eiland onvoldoende verdedigt tegen Russische en Chinese dreigingen.

Het ging zelfs zo ver dat Denemarken troepen met explosieven naar het eiland stuurde, voor het geval de Amerikanen toch een gewapende inname van Groenland voor ogen hadden.

De constante dreigingen en 'grappen' van de Amerikaanse president over Groenland zijn ook bij de IJslanders in het verkeerde keelgat geschoten. Trump heeft Groenland ook meermaals verkeerdelijk benoemd als 'IJsland'. Ook een grap van de Amerikaanse ambassadeur Billy Long dat IJsland wel eens de 52e staat van de VS kan worden, wordt weinig geapprecieerd. 

Daarnaast maken de IJslanders zich zorgen over de toenemende geopolitieke spanningen in de wereld. Een toenemend deel van de bevolking verliest het vertrouwen in de Verenigde Staten, terwijl heel wat landen interesse tonen in de zeldzame grondstoffen en mineralen die zich in het noordpoolgebied bevinden.

"Het internationale systeem waar we sinds de Tweede Wereldoorlog in leven, schudt en bibbert", klinkt het bij de IJslandse minister van Buitenlandse Zaken Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Het zou volgens haar dan ook voordelig zijn voor IJsland om meer toenadering te zoeken tot de Europese Unie.

Het referendum moet nu duidelijk maken of andere IJslanders die mening delen.