'Eilandjes van biodiversiteit' bieden hoop op herstel in Hoge Venen

De voorbije week is 3.000 hectare natuurgebied in de as gelegd in de Hoge Venen. De impact is enorm, maar er is ook een sprankeltje hoop: niet alles is verwoest. 

"In het getroffen gebied zijn kleine eilandjes van biodiversiteit gevrijwaard gebleven", zegt natuurbeheerder Thomas Wislet bij de RTBF. "Voor het toekomstige herstel van het gebied zal dat heel belangrijk zijn. Het is een magere troost, maar het is een troost."

Dergelijke eilandjes vormen zich bijvoorbeeld omdat de wind plots de brand in een andere richting stuurt. Hoe groot de ecologische schade precies is, zal de komende weken en maanden duidelijk worden.

"Op basis van beeldmateriaal alleen is het moeilijk om een goed beeld te vormen van wat de echte impact is", zegt professor bosecologie en bosbeheer Kris Verheyen (UGent). "Een van de zaken die moeilijk te zien zijn, is hoeveel van het veen effectief verbrand of aangetast is."

Volgens Verheyen is wel al duidelijk dat het getroffen gebied geen uniform geheel vormt. Sommige zones zijn zwaar getroffen, andere minder. Bovendien smeult de ondergrond op verschillende plaatsen nog na, waardoor de situatie nog blijft evolueren.

Dat er stukken natuur overeind zijn gebleven, kan volgens Verheyen een belangrijke rol spelen in het herstel van het gebied.

"Als daar populaties van een aantal doelsoorten voor het gebied nog aanwezig zijn, dan wordt de herkolonisatie van de verbrande gebieden een stuk makkelijker", zegt hij. Het gaat daarbij niet alleen om dieren, maar ook om zeldzame plantensoorten. 

"Het hoogveen herbergt een aantal zeldzame soorten, zoals kleine veenbes, lavendelhei en beenbreek. Als er in die eilandjes nog populaties van die soorten aanwezig zijn, dan vormen die bronnen voor nieuwe kolonisatie."

Ook reptielen zoals de levendbarende hagedis en de hazelworm, insecten en andere soorten kunnen vanuit zulke zones opnieuw omliggende gebieden koloniseren.

Een iconische soort voor de Hoge Venen is het zeer zeldzaam korhoen. Of die populatie de brand heeft overleefd, is twijfelachtig, maar gisteren werd wel een mannetje levend aangetroffen door de brandweer.

Vandaag verspreidden de diensten van de gouverneur ook een foto van een reebok in het afgebrande gebied. "Een bemoedigend signaal", klonk het. Het blijkt echter te gaan om een metalen sculptuur, zo corrigeerden ze vanmiddag. "We excuseren ons voor deze fout."    

De precieze impact op de fauna en flora zal pas duidelijk worden na uitgebreid terreinonderzoek. Ook drones en luchtbeelden zullen worden gebruikt om alles gedetailleerd in kaart te brengen.

Volgens professor Verheyen is vooral de toestand van het veen cruciaal voor de verdere ontwikkeling van het gebied. "Om te kijken hoe diep het veen is aangetast, kan men later met een grondboor op het terrein boringen uitvoeren."

Dat het gebied zwaar getroffen is, betekent niet dat het jarenlang zwart zal blijven. "Waarschijnlijk gaat het relatief snel terug groen worden", zegt Verheyen. "Maar dat groen zal vooral gedomineerd worden door pijpenstrootje."

Dat is een grassoort die veel voorkomt in heide- en veengebieden en zelfs 'profiteert' van grote natuurbranden om nog uit te breiden. Dor pijpenstrootje is erg brandbaar en verhoogt het gevaar in droge periodes.

De plant inperken, bijvoorbeeld door begrazing, is echter moeilijk in een uitgestrekt en slecht toegankelijk natuurgebied als de Hoge Venen. 

"Wie over enkele jaren gaat wandelen in de Hoge Venen zal, buiten de verbrande bomen, op het eerste zicht niet meer veel merken van de brand. Als je dieper gaat kijken naar de meer zeldzame soorten en naar het veen zelf, zul je de sporen nog heel lang blijven zien."

Vooral het herstel van het hoogveen is een proces van lange adem. "Gemiddeld groeit levend hoogveen ongeveer een millimeter per jaar aan", zegt Verheyen.

Daarvoor moeten eerst opnieuw de juiste omstandigheden ontstaan. Het gebied moet voldoende nat blijven, zodat veenmossen zich kunnen vestigen en opnieuw kunnen beginnen te groeien.

Vandaar dat experts spreken over herstelperiodes van decennia voor delen van het getroffen gebied.

Volgens Verheyen biedt de brand ook een kans om opnieuw te kijken naar maatregelen die het gebied weerbaarder kunnen maken.

"Dit is hét moment om de hervernatting van het gebied opnieuw grondig onder de loep te nemen", zegt hij. "Dat gaat ook over mensen en middelen. De Waalse dienst die instaat voor het beheer van natuurgebieden (DNF, red.), is zwaar getroffen door besparingen. Meer middelen laten vloeien naar natuurherstel is belangrijk."