Meer dan 8.000 loden visgewichten gevonden op 2 scheepswrakken voor de kust van Nieuwpoort

De 2 scheepswrakken die onderzocht werden, zijn de SS Kilmore en de LTV West-Hinder. Ze zonken dicht bij elkaar in 1906 en 1912, op zo'n 30 km van de kust van Nieuwpoort. Bij opruimacties op de beschermde wraksites verzamelden duikteams tussen 2019 en 2022 maar liefst 8.177 loden visgewichten. 

Samen woog dat meer dan 2,5 ton. Daarmee gaat het om de grootste gedocumenteerde inventaris van vislood afkomstig van scheepswraksites in het Belgisch deel van de Noordzee.

Het zijn kleine, zware stukjes lood die hengelaars gebruiken om hun lijnen naar de zeebodem te laten zinken. Onderzoekers brachten 19 frequent voorkomende types vislood in kaart en analyseerden hun vorm, gewicht en vermoedelijke toepassing. Daarnaast troffen ze tal van sporadisch voorkomende varianten aan. 

"Lood is een toxisch materiaal en lekt uit in het zeewater", aldus Pieters. "De organismen nemen het op en stapelen het op in hun lichaam. Zo komt het lood in de voedselketen terecht en raakt het zo niet meer weg uit het milieu."

Toch mag er vandaag nog steeds gevist worden met lood. "Er bestaat nog geen eensgezindheid op Europees niveau om vislood te bannen", zegt De Smet. 

De studie kan interessant zijn voor de toekomst van de hengelsport. De studie brengt namelijk in kaart welke types lood er gebruikt werden. "Zo kan er onderzoek gedaan worden naar duurzame alternatieven voor vislood, bijvoorbeeld door ijzer, beton of iets van glas te gebruiken", zegt De Smet.

Pieters verwacht dat er naast de 2 onderzochte schepen nog minstens 20 schepen zijn met veel lood door visserij. "We willen graag die opduikingen verder uitbreiden naar meerdere scheepswraksites", klinkt het. "Dat is geen gemakkelijke operatie. Bij een wrak kostte het al 22 dagen om al het afval op te duiken." 

"We willen bovendien de federale overheid stimuleren om de scheepswraksites die beschermd zijn en waarbij we weten dat er veel op gevist wordt, te gaan ontdoen van het afval en het lood", zegt Pieters. 

Een exacte tijdsinschatting waarin de verschillende types vislood in de zee terechtkwamen, bleek niet mogelijk. Vermoedelijk nam de visserijdruk op wraksites sterk toe vanaf de jaren 1980, toen verbeterde positioneringstechnologie vrijetijdsvissers toeliet wrakken veel nauwkeuriger op te zoeken.

Daardoor vormen scheepswraksites een tijdscapsule die onderzoekers toelaat menselijke activiteiten over meer dan een eeuw te reconstrueren, aldus het VLIZ. 

"Onderwatererfgoed vertelt niet alleen het verhaal van schepen, maar ook van de mensen die de zee gebruiken", zegt Marnix Pieters, maritiem onderzoeker bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. "Dat maakt beschermde wraksites bijzonder waardevolle onderzoeksplaatsen." 

Vandaag zijn 44 van de ruim 215 (scheeps)wraksites in het Belgisch deel van de Noordzee beschermd. Dat wil zeggen dat vissen of ankeren er verboden is.

Maar dat was niet altijd zo. Doordat deze sites biodiversiteitshotspots op de Noordzeebodem zijn, waren ze lang aantrekkelijke hengellocaties. Toen er niet meer gevist mocht worden, steeg het aantal vissen op die plekken, waardoor de plekken aantrekkelijker werden voor vrijetijdsvissers. 

"Als je daar decennia lang met verschillende hengelaars vist, dan haakt je vislijn al eens vast, knakt de draad af en blijft het lood achter", zegt Pieters. "Daarnaast blijven de haken soms ook achter. Die blijven vissen, wat men ghost fishing of spookvisserij noemt. Er zijn bijvoorbeeld beelden van scheepswraksites waar kabeljauwen al 30 jaar aan dat schip hangen." 

De onderzoekers probeerden vooral in kaart te brengen welke manieren van visserij gebruikt werden op de beschermde wrakken. "In de toekomst kunnen we dan nagaan hoe effectief de maatregelen zijn die genomen worden op die beschermde wrakken", zegt de woordvoerder van het VLIZ, Bart De Smet.

"Stel dat we over een aantal jaar teruggaan en we zien weer een heel aantal vistuig op die wrakken, dan waren de maatregelen waarschijnlijk niet voldoende. Stel dat er niets te vinden is, dan zijn ze wel effectief." 

Exact 25 jaar geleden, op 21 augustus 2001, werd de UNESCO-conventie ter bescherming van het cultureel onderwatererfgoed goedgekeurd. Het moedigt landen aan om onderwatererfgoed duurzaam te beschermen en te onderzoeken. 

"Ieder cultureel, historisch of archeologisch spoor van mensen dat minstens 100 jaar onder water ligt wordt als onderwatererfgoed beschouwd", duidt De Smet. 

"De conventie die 25 jaar geleden ingevoerd is, is momenteel al vertaald naar bescherming van wrakken", zegt De Smet. "Enerzijds willen we de wrakken beschermen om het verleden te verklaren en anderzijds willen we ook kijken of we een antwoord kunnen bieden op actuele thema's, zoals natuurbeheer."