Russische aanvallen leggen graanexport uit Oekraïne opnieuw volledig lam: "We zitten met een gigantisch overschot"

En plots wordt Oekraïne 4 jaar terug in de tijd gekatapulteerd. Tenminste, wat de graanexport betreft. Het lijkt wel het voorjaar van 2022, toen Russische oorlogsschepen in het begin van de oorlog de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee blokkeerden en met name die van Odessa.

Graan is een van de belangrijkste exportproducten uit Oekraïne, samen met onder meer koolzaad en zonnebloemolie. Oekraïne wordt daarom weleens de 'graanschuur van de wereld' genoemd. 56 procent van die graanexport gaat naar ontwikkelingslanden. Maar door de Russische zeeblokkade lag die export in 2022 maandenlang volledig stil.

Vier jaar later is het weer van dat. Sinds enkele weken voert Rusland opnieuw intensievere aanvallen uit op Oekraïense havens en schepen die daar vertrekken. Haveninfrastructuur wordt kapotgeschoten met drones en ballistische raketten. Op 20 juli zonk ook een schip met graan van een Turkse rederij voor de kust van Odessa. Volgens Oekraïne werd het geraakt door 3 Russische kruisraketten. Rusland ontkent.

Het resultaat is dat de graanexport via de Zwarte Zee opnieuw volledig stilgevallen is. De Oekraïense landbouwers krijgen niets meer verkocht, net nu in juli alle gerst, tarwe en koolzaad is geoogst en de schuren vol liggen. "Alles ligt stil, niet alleen voor onze boerderij, maar voor iedereen", getuigt de Nederlandse landbouwer Kees Huizinga in De Ochtend op Radio 1. Hij heeft een landbouwbedrijf in Oeman, tussen Kiev en Odessa.

"Heel Oekraïne zit nu met een gigantisch overschot. 80 procent van wat Oekraïne produceert, moet worden geëxporteerd naar de wereldmarkt en dat ligt nu allemaal vast. Geen korreltje graan gaat eruit."

Transport over de weg is een alternatief, maar dat kan de capaciteit van de export via de Zwarte Zee allerminst opvangen, stelt Huizinga. "Wat Oekraïne op een dag via de Zwarte Zee exporteert, daarvoor heb je via vrachtwagens denk ik misschien wel een maand nodig."

In 2022 kwam de oplossing eerst via een graanakkoord dat Oekraïne en Rusland sloten, met bemiddeling van Turkije en de Verenigde Naties. Het doel ervan was het transport van Oekraïense goederen via de Zwarte Zee weer mogelijk te maken. Tijdens die graandeal, die een jaar van kracht was, konden meer dan 1.000 schepen veilig de Oekraïense havens uitvaren en is meer dan 33 miljoen ton graan uitgevoerd. 

In juli 2023 trok Rusland de stekker uit het akkoord, omdat volgens de Russische regering niet langer aan de voorwaarden ervan werd voldaan. Een onderdeel van het akkoord was namelijk dat ook de export van landbouwgoederen voor Rusland mogelijk zou moeten blijven, maar door de westerse sancties werd dat bemoeilijkt.

Een grote verrassing was het opblazen van het akkoord destijds niet. Rusland werkte de uitvoering ervan al wekenlang tegen.

Door het einde van het graanakkoord werd de export via de Zwarte Zee weer heel onzeker. Oekraïne zocht en vond toen zelf een oplossing: een combinatie van een militaire strategie en een nieuwe vaarroute. 

Oekraïne slaagde erin om met raket- en drone-aanvallen op Russische oorlogsschepen en maritieme bases op de Krim een deel van de Russische Zwarte Zeevloot ernstig te beschadigen en Rusland te dwingen de rest terug te trekken uit de basis van Sevastopol (op de Krim), naar havens aan de oostkust van de Zwarte Zee.

Door die verschuiving in de militaire machtsverhouding in het westelijke deel van de Zwarte Zee kon Rusland de Oekraïense haven minder effectief blokkeren.

Daarnaast ontwikkelde Oekraïne ook een nieuwe vaarroute. In plaats van recht door de Zwarte Zee naar de Bosporus in Istanbul te varen, volgden schepen een route dicht langs de kust van Oekraïne, Roemenië en Bulgarije.

Zo bleven ze binnen of vlak bij de territoriale wateren van de NAVO-lidstaten Roemenië en Bulgarije, wat het risico op aanvallen verminderde. Ofwel voeren ze zo naar de Bosporus, ofwel meerden ze aan in havens aan de Donau, waarna het graan via de binnenscheepvaart doorgevoerd werd.

Dat bleek de voorbije jaren goed te werken, maar door de intensievere Russische aanvallen op havens en schepen is Oekraïne terug bij af. Welke opties er zijn? Dat is een goede vraag, antwoordt Huizinga. Hij kan er niet meteen één bedenken. "Afwachten."

Via wegtransport Donauhavens bereiken om het graan daarna via de binnenscheepvaart te vervoeren, lijkt deze keer geen oplossing, omdat het water in de Donau momenteel heel erg laag staat. "Bovendien worden die havens aan de Donau ook door de Russen gebombardeerd." Ook al liggen ze pal op de grens met Roemenië, met de Europese Unie.

"Het ligt gewoon echt vast en er is vooralsnog geen oplossing", zucht Huizinga.

De Nederlander heeft naar eigen zeggen het geluk dat hij in de eerste helft van juli veel verkocht heeft, waardoor hij nog wel wat inkomsten heeft gehad. Maar voldoende is dat niet. "De ene boer heeft wat meer reserves dan de andere en hoe meer reserves je hebt, hoe langer je het kan uitzingen natuurlijk. Maar op den duur moet je wel iets verkopen om weer wat geld binnen te krijgen. Je kan het graan niet eeuwig in de schuur laten liggen."

Huizinga merkt "nog geen hele grote paniek" in Oekraïne en de rest van de wereld. "Ik zie de wereldprijzen nog niet enorm door het dak gaan. Maar er liggen toch wel weer enorme hoeveelheden graan in Oekraïne en die worden straks nog groter met de oogst van bijvoorbeeld zonnebloemen en maïs. En dat komt gewoon niet op de wereldmarkt. Oekraïne is de grootste zonnebloemolie-exporteur ter wereld. Als dat stilligt, heeft dat echt wel gevolgen."

Eén lichtpuntje: snel bederven, doet al dat graan volgens Huizinga niet. "Als je dat op de goede temperatuur en vochtigheid bewaart, kan je dat gerust een jaar of wel anderhalf jaar laten liggen." Maar in die tijd brengt het natuurlijk geen geld binnen voor de landbouwers.