Zeldzame pyrocumulus waargenomen boven natuurbrand in de Hoge Venen

De natuurbrand in de Hoge Venen is de grootste brand die ons land ooit heeft gekend. En daarbij is nu ook een zeldzame pyrocumulus waargenomen.

"Voor mij persoonlijk is het een primeur", zegt professor Sébastien Doutreloup (Université de Liège). "Ik ben niet zeker of het ook voor België een primeur is. Ik woon in vogelvlucht dicht bij de Hoge Venen, heb al vaak rookpluimen gezien, maar nog nooit een pyrocumulus."

Het is een zeldzaam fenomeen, maar het blijkt dan toch niet de eerste keer te zijn dat het in ons land is waargenomen, meldt natuurbrandonderzoeker Brian Verhoeven van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) aan onze redactie. Volgens hem werd het fenomeen eerder al waargenomen tijdens de brand op het Groot Schietveld in Brecht in 2021.

"Toen ging het wel om een andere schaal dan nu", legt hij uit. "Maar het was ook toen zeker een pyrocumulus, en die heeft invloed gehad op het brandgedrag. Het is een fenomeen dat we in Noordwest-Europa nog niet zo goed kennen, maar dat we op Europees niveau steeds vaker zien opduiken."

Doutreloup deelde een timelapse op zijn LinkedIn-pagina die we met zijn toestemming overnemen:

De pyrocumulus is de paddenstoelvormige wolk die af en toe boven de andere wolken uit komt piepen in bovenstaande video. Het beeld doet wat denken aan de bekende opnames van een ontploffende atoombom.

De wolk moet vanop de grond worden waargenomen. "Zo'n wolk is te klein om door onze satellieten te worden opgepikt", legt David Dehenauw van het KMI uit. "We zien wel de rookpluimen van de brand, maar een individuele wolk zoals deze kunnen we niet onderscheiden."

De bijzondere wolk werd vrijdag al gespot, maar het nieuws raakt nu pas bekend.

Wat maakt zo'n pyrocumulus nu zo bijzonder en mogelijk zelfs gevaarlijk?

"Bij een erg grote natuurbrand kun je op grotere afstand veranderingen in de wind waarnemen", legt Dehenauw uit. "De vlammen van de natuurbrand reiken tot een bepaalde hoogte en zuigen enorme hoeveelheden lucht omhoog. Op een bepaald moment bereikt die lucht een soort plafond en verspreidt ze zich horizontaal. Verder van de brand daalt de lucht weer, en die kan nog brandende deeltjes bevatten die voor nieuwe brandhaarden kunnen zorgen."

Die nieuwe brandhaarden zijn niet het enige mogelijke probleem, legt professor Jan Baetens (UGent) uit. "Het systeem kan zijn eigen leven gaan leiden", zegt hij. "Zelfs als het volgens de weersvoorspellingen uit het noorden zou waaien, kan de wind lokaal toch draaien. In extreme gevallen beginnen natuurbranden als het ware hun eigen weer te maken."

"Als een natuurbrand reageert op de normaal heersende weersomstandigheden, kun je die met een redelijke mate van zekerheid bestrijden", vertelt Verhoeven. "Als een brand zijn eigen weer gaat creëren, heb je die zekerheid niet meer. Dan kun je in een situatie terechtkomen waarin je niet meer weet hoe de brand zich zal gedragen."

"Als die brand vervolgens zo'n pyrocumulus vormt, versnelt en van richting verandert, kun je voor verrassingen komen te staan", vervolgt hij. "En misschien heb je dan niet meer voldoende tijd om mensen in veiligheid te brengen. Dat onderlijnt het belang van bewustzijn rond deze fenomenen."

Dergelijke wolken komen overigens niet alleen voor bij natuurbranden. Ze kunnen ook ontstaan boven vulkaanuitbarstingen. In extreme gevallen groeit een pyrocumulus uit tot een pyrocumulonimbus: een onweerswolk die door de hitte van de brand zelf wordt aangedreven.

Baetens benadrukt wel dat de situatie in de Hoge Venen zeker niet van die omvang is. Dat was bijvoorbeeld wél het geval bij de grote natuurbranden in Frankrijk vorige maand. "Dat speelde zich af op een heel andere schaal", zegt hij.