Brand in de Hoge Venen legt zeldzame natuur in de as: "Herstel kan decennia en misschien zelfs eeuwen duren"

De Hoge Venen zijn een bijzonder natuurgebied. De naam zegt het zelf: het is hoogveen. Dat betekent dat het om een veengebied gaat dat volledig gevoed wordt door neerslag en niet door bijvoorbeeld grondwater. Het gebied is normaal gesproken erg vochtig. Het regent er veel meer dan bijvoorbeeld in Vlaanderen.

"Daardoor ontstaat er specifieke vegetatie en leven er zeldzame diersoorten", legt Kris Verheyen, professor bosecologie en -beheer aan de UGent, uit. "Het is een uniek stukje natuur, zeker in ons deel van Europa. In Siberië en Scandinavië zijn er grote vlaktes hoogveen, maar hier gaat het meestal om kleine, gefragmenteerde gebieden."

Veen is een bodem die is opgebouwd uit organisch materiaal. "Als plantenmateriaal afsterft, belandt het op de bodem", legt de expert uit. "De omstandigheden in de Hoge Venen zijn zo vochtig dat het niet volledig kan afbreken en er stukken plantenmateriaal achterblijven. Door de jaren heen bouwt zich zo langzaam veen op."

En langzaam mag je letterlijk nemen. "Bij levend hoogveen, veen waar jaarlijks aangroei plaatsvindt, spreken we over een gemiddelde groei van 1 millimeter per jaar", zegt Verheyen. "Als je weet dat er stukken veen zijn van meer dan een meter dik, dan weet je dat die ontwikkeling al heel lang bezig is."

Het is niet de eerste keer dat de Hoge Venen getroffen worden door een grote brand. In 2011 werd ongeveer 1.300 hectare in de as gelegd. Daarna kon de natuur zich relatief snel herstellen.

Verheyen vreest dat dit nu niet het geval zal zijn. "De brand in 2011 vond plaats in het voorjaar", vertelt hij. "De bodem is dan nog nat, waardoor het vuur niet in de bodem kon doordringen."

Dat is nu wel anders. "We zitten in augustus en in een uitzonderlijk droge periode. Het veen is aan de oppervlakte uitgedroogd, waardoor het ook gaat branden." Dat maakt het blussen niet alleen moeilijker, maar zorgt er ook voor dat het veen effectief verdwijnt. En zoals gezegd groeit veen gemiddeld slechts 1 millimeter per jaar aan.

Hoelang het herstel zal duren, is voorlopig onduidelijk. De brand is nog niet geblust en het is nog niet duidelijk hoeveel veen effectief verloren is gegaan. "De kans op een grote impact is wel reëel. De heropbouw van dat veen kan decennia en misschien zelfs eeuwen duren." Als er al herstel komt.

"De afgelopen decennia zijn miljoenen euro's geïnvesteerd om het hoogveen opnieuw levend te krijgen", zegt Verheyen. "Vroeger werd het gebied langdurig gedraineerd en werden er fijnsparren aangeplant. Op sommige plekken was het gelukt om opnieuw levend hoogveen te creëren, maar de vraag is of dat ook na deze brand opnieuw zal lukken."

Tegelijkertijd draagt zo'n veenbrand bij aan de klimaatverandering. "Veen houdt veel CO2 vast die al lange tijd in de bodem opgeslagen zit en zonder de brand waarschijnlijk nog veel langer opgeslagen zou blijven. Nu komt die toch in de atmosfeer terecht."

In vergelijking met de grote branden in Frankrijk en Canada valt de omvang al bij al nog mee. "Maar voor ons land, en zeker voor de biodiversiteit, is deze brand wel degelijk problematisch. Zeldzame soorten die al onder druk stonden en gebonden zijn aan het hoogveen, krijgen nu een stevige tik."

Daarnaast zal de impact mogelijk voelbaar zijn ver buiten de Hoge Venen. "De Hoge Venen zijn een soort waterbatterij", legt hij uit. "Er valt veel neerslag en veen kan dat water als een spons vasthouden. Als het veen degradeert, daalt die capaciteit en dat kan gevolgen hebben voor de waterafvoer."

Daardoor kan die waterafvoer niet alleen afnemen, maar kan ook de chemische samenstelling van het water veranderen. Hierdoor komen bijvoorbeeld meer voedingsstoffen terecht in beken en rivieren, wat een negatieve impact kan hebben op de biodiversiteit daar.