Honger, isolement en onderdrukking: na 5 jaar Taliban staat Afghanistan er bar slecht voor

Om toch met 1 lichtpuntje te beginnen: sinds hun machtsovername is het aantal aanslagen in Afghanistan (logischerwijs) drastisch verminderd. Minder terreur zorgt voor meer stabiliteit. Al is een deel van het land wel onder vuur genomen door buurland Pakistan, sinds de spanningen tussen de 2 landen zijn opgeflakkerd. En ook van natuurrampen wordt het land niet gespaard.

De Belgische Hedwig Deconinck reisde sinds 1989 als volksgezondheidsdeskundige regelmatig naar Afghanistan. “Als buitenlandse vrouw kan ik vandaag veel veiliger in het land rondreizen dan vroeger. De afwezigheid van aanslagen zorgt  ook voor een rustgevend pauzemoment voor de Afghanen”, zegt ze.

“In de stad zie je dat vrouwen, die zich in groep verplaatsen met oudere vrouwen en kinderen meestal met rust gelaten worden. Alleen durven weinig Afghaanse vrouwen de straat op. En zelfs in het gezelschap van een mannelijke begeleider (mahram) zijn er risico’s."

"Zo kreeg een bevriend koppel een boete, omdat de vrouw vooraan in de taxi zat en niet haar man.”  Afghaanse meisjes en vrouwen die zich in de publieke ruimte vertonen lopen altijd het risico om willekeurig opgepakt te worden. In de cel worden ze vaak mishandeld en misbruikt.

Met de terugkeer van (publieke) lijfstraffen, executies, de inperking van vrijheden, het zo goed als legaliseren van kindhuwelijken en mannelijk partnergeweld, het uitsluiten van vrouwen van het onderwijs, de arbeidsmarkt en publieke ruimte  betalen de Afghanen een hoge prijs voor de relatieve stabiliteit in het land.

“Afghanistan is een politiek geïsoleerde, maatschappelijk versnipperde en  economisch verarmde staat geworden sinds de val van Kaboel”, licht Abdullah Khenjani toe. Khenjani is hoofd van het politieke bureau van het Nationaal Verzetsfront (NRF). “ En de religieuze autoriteit is verantwoordelijk voor de economische verarming van miljoenen mensen. Meer en meer Afghanen worden afhankelijk van internationale humanitaire hulp, terwijl die zelf afneemt door bezuinigingen.”

Het Nationaal Verzetsfront heeft meteen na de terugtrekking van de NAVO-troepen in augustus 2021 de fakkel van het gewapende verzet tegen de Taliban overgenomen in de Panjshir. Met aan het hoofd Ahmad Massoud die hiermee in de voetsporen van zijn vader, de vermoorde verzetsheld, is getreden. 

“Bij gebrek aan noemenswaardige internationale steun heeft het NRF een zware tol betaald”, verduidelijkt Khenjani. “Zo zijn er meer dan 1.000 strijders omgekomen. Aanhangers werden geïntimideerd, willekeurig gearresteerd of gevangengenomen. Als vergeldingsmaatregel is de bevolking van de Panjshir-provincie collectief gestraft.”

Ondanks de  nederlaag is het verzetsfront kleinschalige aanvallen blijven uitvoeren tegen de Taliban. Vanuit het buitenland ijvert Massoud, samen met andere antitaliban-gezinden, voor een democratisch(-er) Afghanistan met onder meer de organisatie van terugkerende conferenties in Wenen. 

Naast het gewapend verzet is er ook de burgerlijke ongehoorzaamheid. Sommige tienermeisjes volgen les in clandestiene scholen, die onder meer gesteund worden door de Belgische organisatie Moeders voor Vrede. Mannen duiken op in westerse kleding of kiezen voor een 'hippere'  verboden haarsnit.

Af en toe gaan inwoners de straat op, zoals afgelopen juni nog in Herat. Zij aan zij protesteerden mannen en vrouwen tegen de arrestaties van vrouwen, die de kledingvoorschriften niet nageleefd zouden hebben. Tijdens het protest zouden de taliban 2 demonstranten neergeschoten hebben, al ontkennen ze dit.

De mate van burgerverzet moet wel genuanceerd worden.  “Er is een wereld van verschil tussen de stad en het platteland”, legt Hedwig Deconinck uit. “Traditioneel wonen er veel minder geschoolden. Bijgevolg leeft op het platteland veel meer het idee dat onderwijs voor vrouwen geen must is. Dat hun plaats thuis is bij het gezin.”

Dat er de afgelopen 3 jaar zomaar eventjes 6 miljoen overwegend arme Afghanen gedwongen teruggekeerd zijn uit buurlanden Pakistan en Iran zorgt voor een immense druk. Met onvoldoende huisvesting en jobs kan het land die toestroom eenvoudigweg niet aan. 

Volgens het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) waarvan voormalig premier Alexander De Croo sinds 2025 topman is, is de Afghaanse economie intussen met 26 procent gekrompen. Bij gebrek aan een toekomstperspectief overwegen sommige terugkeerders opnieuw te vertrekken: niet naar de buurlanden ditmaal, maar verder westwaarts.

De Croo reisde onlangs naar Afghanistan. “Investeer in de wederopbouw van het land, is mijn boodschap aan het Westen”, zegt onze voormalige premier. “Door geld te investeren in de industrie en landbouw kan de armoede tegengegaan worden. Op die manier kan het land structureel veranderen.”

Zelf levert het VN-Ontwikkelingsprogramma  microkredieten, ook aan vrouwelijke ondernemers, zodat Afghanen een eigen zaak kunnen opstarten. Ook ondersteunt het voormalige papaverboeren, die omschakelen naar legale landbouwactiviteiten (de taliban hebben de papaverteelt, waar heroïne en opium van wordt gemaakt, verboden). 

Ondanks zijn oproep maakt De Croo zelf de kanttekening dat lang niet alle Afghanen zitten te wachten op hulp van het Westen. Zeker niet na de chaotische terugtrekking van de NAVO-landen én de oorlogsmisdaden die sommige NAVO-troepen pleegden.

En toch lijken de Taliban de westerse steun niet af te slaan. Al stelt UNDP er wel iets tegenover. “We hebben gevraagd om meer open te staan voor mensenrechten, vrouwenrechten en politieke vrijheid”, aldus De Croo. “De taliban in Kaboel lijken daarvoor open te staan. Al blijft de vraag hoe het religieuze hoofd in Kandahar reageert.”

In Kandahar, de bakermat van de Taliban, is de conservatieve strekking van het bewind gevestigd. Vanuit Kaboel lijkt een meer gematigd bestuur te opereren. Er wordt gesuggereerd dat de kloof tussen de 2 groeit.  Ook Hedwig Deconinck hoorde in Afghanistan al over interne geschillen. Vooruitstrevende Afghanen hopen dan ook dat de 'Kaboel-taliban' op termijn mee voor een ommekeer zal zorgen. 

Khenjani gelooft daar niet in.  Hij wijst erop dat de verschillende houding gebaseerd is op een uitgekiende strategie. “Zowel de gematigde als de hardline Taliban opereren volgens onderling overeengekomen regels, bepaald door de elite van Kandahar. Allemaal om hun gezamenlijke belangen te dienen. 

Daarbij gebruikt de Kaboel-leiding een 'good cop'-strategie. Die is bedoeld om diplomatieke tolerantie vanuit het Westen te kweken. Het westerse verhaal over interne gematigdheid is een illusie. Het is geen weerspiegeling van daadwerkelijke beleidsverschuivingen binnen het regime.”

Hij stipt ook aan dat  het talibanregime vooral onder dwang, afpersing en indoctrinatie van zijn ideologie stand weet te houden. Dat er intussen meer religieuze scholen zijn dan openbare scholen, waar het gedachtegoed van de taliban kritiekloos wordt overgebracht, is zorgwekkend.

Bovendien waarschuwt Khenjani ervoor dat Afghanistan een toevluchtsoord blijft voor transnationale jihadistische netwerken en regionale extremistische groeperingen, zoals de Pakistaanse tak van de Taliban. Iets wat de Afghaanse Taliban trouwens ontkent. 

“Op die manier creëert het regime een broeinest van radicalisering”, zegt Khenjani.  “En die kan op termijn een directe bedreiging vormen. Niet alleen voor de regionale veiligheid, maar ook voor de  internationale veiligheid.”

Iets waar Alexander De Croo zich bij aansluit. De kans op toename van radicalisering, aanslagen in het Westen en massamigratie richting Europa is groot als Afghanistan aan z'n lot wordt overgelaten. "We weten nu eenmaal uit de geschiedenis", zegt De Croo, "dat als je Afghanistan de rug toekeert, je daar later een serieuze prijs voor betaalt."