Hoe de zon verduistert in de kunst: van Rubens en Homeros tot Kuifje

Zon en maan zijn geliefde thema's in de schilderkunst, de muziek en de literatuur. En zeker als de maan over de zon schuift, zoals vanavond.

Een goed moment om te grasduinen in de geschiedenis van de zonsverduistering in de kunsten. Een 'total eclipse of the art', om het te zeggen met de pas overleden zangeres Bonnie Tyler. Zij had een wereldhit met haar 'Total eclipse of the heart'.

Voor de westerse kunstgeschiedenis was de Bijbel heel belangrijk, ook in verband met de eclips. “Het was nu omtrent het zesde uur; er viel duisternis over heel de streek tot aan het negende uur toe doordat de zon geen licht meer gaf. Het voorhangsel van de tempel scheurde middendoor.” Tijdens de doodsstrijd van Christus aan het kruis gaat het zonlicht uit, is te lezen in het evangelie van Lucas. 

Was er een zonsverduistering toen Christus stierf? In elk geval biedt die Bijbelpassage inspiratie voor veel kunstenaars. Op oudere afbeeldingen zie je soms de zon én de maan links en rechts van de gekruisigde Christus. 

In de kathedraal van Antwerpen staat het monumentale drieluik ‘De Kruisoprichting’ van Peter Paul Rubens. Op een zijpaneel schuift de maan voor de zon. "Rubens schildert op een zeer realistische manier een zonsverduistering.

Het is de eerste keer in de westerse kunstgeschiedenis dat die zo realistisch afgebeeld is. Je voelt aan dat hij een zonsverduistering moet gezien hebben, want dat kun je zo niet schilderen als je die niet zelf hebt meegemaakt",  zegt Roger Van der Linden, Rubenskenner en medewerker van volkssterrenwacht Urania.

Logische vraag dus: waar en wanneer kan Rubens getuige geweest zijn van een eclips? Roger Van der Linden heeft een hypothese. "Op 12 oktober 1605 is er een totale zonsverduistering die langs de Italiaanse kust trekt. Rubens schildert op dat moment in Mantua. Hij zal geen volledige eclips gezien hebben, maar toch wel voor 90 procent."

Bovendien was deze zonsverduistering toentertijd "talk of the town", zegt Van der Linden; "De hele Europese intelligentsia sprak erover." Rubens schilderde in die tijd ook een werk met allerlei geleerden, in een schemering die ook doet denken aan een eclips. 

Zo'n 5 jaar na de Italiaanse eclips schilderde Rubens zijn 'Kruisoprichting'. Heel realistisch, maar niet perfect. Hoewel Rubens een enorm bewonderaar van de wetenschap was, permitteerde hij zich enkele artistieke vrijheden.

Roger Van der Linden merkt 3 'foutjes' tegen de astronomie op. De maan die als een zwarte schijf geschilderd is. "Dat kan niet, we zien enkel het stuk van de maan dat de zon bedekt".

De maan die vóór de wolken zit, dat is ook onmogelijk. En er is ook iets mis met de timing. "Bij een zonsverduistering schuift de maan van rechts naar links over de zon. Bij Rubens is de maan al bijna weggeschoven. Volgens de Bijbel zou het hoogtepunt van de eclips samenvallen met de dood van Christus. Maar bij Rubens hangt Christus nog heel levend aan het kruis." 

De Oostenrijkse schilder Egon Schiele verwerkte de eclips geregeld in zijn tekeningen en schilderijen. In 'Kruisiging met verduisterde zon' uit 1907 is de donkere zon een echo van het hoofd van Christus.

De Duitse expressionist George Grosz schildert in 1926 'Eclips van de zon', een kritisch politiek doek over de Weimarrepubliek, met president Von Hindenburg aan tafel, en een aantal bankiers zonder hoofd.  Merk op: in de maan die over de zon is geschoven staat een dollarteken te blinken.

De Amerikaanse pop-artkunstenaar Roy Lichtenstein analyseerde de eclips in verschillende fasen. Hij werkte zijn idee uit op doek en op papier. Zijn 'Eclipse of the sun II' uit 1975 werd in 2025 geveild voor een ... astronomisch bedrag: 2,6 miljoen dollar.

Verschillende schilders hebben het moment van de eclips realistisch proberen te vatten, met verraste en bewonderende toeschouwers.

Mogelijk werden al in de prehistorie zonsverduisteringen afgebeeld. In Ierland of in New Mexico zijn rotstekeningen gevonden die daarop zouden kunnen wijzen. 

In de Chinese mythologie eet een draak de zon op, de hindoegod Rahu is een slang die de zon en de maan verslindt tijdens een eclips.

In de bijzondere Codex Florentinus (16e eeuw) werd de astronomische kennis van de Azteken opgetekend, in samenwerking met een Spaanse geestelijke. Bij de duizenden afbeeldingen ontbreekt de zonsverduistering niet.

Mogelijk een van de oudste geschreven vermeldingen van een zonsverduistering is te vinden in, jawel, de Odyssee van Homeros, deze zomer weer volop in de belangstelling door de nieuwe verfilming.

In de 20e zang voorspelt een ziener het bloederige einde van de 'vrijers' en troonpredenten die Penelope, de echtgenote van Odysseus, het leven zuur maken. Dat zou gebeuren tijdens een eclips: "En aan de hemel was de zon verdwenen, er spreidde zich een akelige nevel."  Astronomen hebben berekend dat het mogelijk om de zonsverduistering van 16 april 1178 voor Christus ging.   

De West-Vlaamse jezuïet Ferdinand Verbiest was hofastronoom bij de Chinese keizer. Hij schreef over de volledige zonsverduistering van april 1669. Bij de eerste verflauwing van het licht vallen hoge ambtenaren en mandarijnen op hun knieën. In Peking breekt de hel los:

Ook in de literatuur vind je zonsverduisteringen, vaak geïnspireerd door echte ervaringen. 

William Shakespeare voerde ze geregeld op in zijn toneelstukken. In 'King Lear' ziet de graaf van Gloucester ze als een slecht voorteken: “These late eclipses in the sun and moon portend no good to us." In 1598, tijdens het leven van Shakespeare, was er een totale zonsverduistering in Engeland. Heel waarschijnlijk heeft hij die zelf aanschouwd. 

De Amerikaanse dichteres Emily Dickinson schreef dit gedicht in 1877, toen er verschillende gedeeltelijke zonsverduisteringen waren in Noord-Amerika. Ze vatte de schok die dat teweegbracht :

De Engelse schrijfster Virginia Woolf had het uitgebreid over de volledige zonsverduistering van 29 juni 1927 in haar dagboek.

Ze was eerst wat sceptisch, maar toen het licht dimde, was ze diep onder de indruk: “I thought we were like very old people, in the birth of the world.” "Ik dacht dat we heel oude mensen waren, bij de geboorte van de wereld."

Toen het zonlicht uitging, schreef Woolf: " Er was geen kleur meer, de aarde was dood: "... suddenly the light went out. We had fallen. It was extinct. There was no colour. The earth was dead."

Wanneer de zon weer tevoorschijn kwam, ervaarde Virginia Woolf een grote opluchting."Then - it was over till 1999". Toen was het afgelopen, tot de volgende eclips van 1999.  

De Vlaamse dichter Peter Verhelst schreef een hele afdeling ‘Zonsverduistering’ in zijn bundel ‘Zon’ uit 2019. Een fragment:

Voor stripheld Kuifje was de zonsverduistering helemaal geen slecht voorteken, wel integendeel. In 'De zonnetempel' wordt hij er zelfs door gered.

Kuifje belandt met kapitein Haddock en professor Zonnebloem op de brandstapel, die zal worden aangestoken met een vergrootglas dat de zonnestralen op het hout richt. Maar dan roept Kuifje de zon aan en vraagt "om haar gelaat te sluieren".

Wat volgt is een eclips en de bijbehorende duisternis. Resultaat: de Inca-bevolking in paniek en Kuifje en zijn makkers vrijgelaten. Natuurlijk wist Kuifje dat er een zonsverduistering op til was. Dat had hij (toevallig!) net tevoren gelezen in een krantenartikel. 

Ook Jommeke kreeg te maken met eclipskoorts. Ter gelegenheid van de vorige zonsverduistering in 1999 verscheen het album 'De eclipsjagers'.

Ook in de klassieke muziek is de zonsverduistering een thema. Barokcomponist Georg  Friedrich Händel schreef voor zijn opera 'Samson' een aria getiteld 'Total eclipse'. "Total eclipse! No sun, no moon ! All dark amidst the blaze of noon."  

'Dark side of the moon' is een bekend album van Pink Floyd. In het fragment 'Eclipse' gaat het over scheppen en vernietigen. "All that's to come and everything under the sun is in tune but the sun is eclipsed by the moon".  

Karaoke bij een zonsverduistering? Waarom niet met 'Total eclipse of the heart' van Bonnie Tyler, die vorige maand overleed. De zonsverduistering als symbool: "Your love is like a shadow on me all of the time, I don't know what to do and I'm always in the dark".

Nog muziek als soundtrack voor je ervaring vanavond: 'Total eclipse' van Iron Maiden, 'Total eclipse' van Klaus Nomi, 'Eclipse' van John Denver, 'Black hole sun' van Soundgarden, 'Blackstar' van David Bowie of 'Black star' van Radiohead. Ook een mogelijkheid: 'Ain't no sunshine' van Bill Withers of 'De dag dat het zonlicht niet meer scheen' van John Terra. Of de versie van Arbeid Adelt!

Heel straf was de film 'Barrabas' met Antony Quinn in de hoofdrol. De opnames van de kruisiging van Christus werden uitgesteld opdat ze precies zouden samenvallen met de echte zonsverduistering van 15 februari 1961 in Italië.  Regisseur Richard Fleischer had er naar verluidt 40 camera's voor in stelling gebracht.

Over diezelfde eclips zei de Italiaanse regisseur Michelangelo Antonioni dat hij er inspiratie uit putte voor 'L'eclisse' uit 1962, een relatiedrama met Alain Delon en Monica Vitti.

'Total eclipse' met Kathy Bates en Jennifer Jason Leigh is dan weer gebaseerd op de roman 'Dolores Claiborne' van Stephen King. Een vrouw maakt gebruik van de eclips om haar gewelddadige werkgeefster te vermoorden.