"Het leven na de dood van een compromisloze Belgische schrijfster als BookTok-ster." Zo omschrijft het Amerikaanse magazine The New Yorker onze eigenste Jacqueline Harpman. Als auteur van 'Moi qui n'ai pas connu les hommes' ging ze vorig jaar, en maar liefst 13 jaar na haar dood, viraal op het sociale platform TikTok. Sindsdien verovert ze met nieuwe Engelstalige vertalingen van haar werk (opnieuw) een plekje in vele boekenkasten wereldwijd.
Wie is Jacqueline Harpman, de Belgische auteur die wereldwijd honderdduizenden boeken verkoopt na haar dood?
Jani Lambrechts
Gepubliceerd:
Samenvatting:
De Belgische auteur Jacqueline Harpman (1929-2012) is 13 jaar na haar dood wereldberoemd geworden dankzij haar feministische sciencefictionroman 'I who have never known men', waarvan alleen al in Noord-Amerika meer dan 800.000 exemplaren zijn verkocht.
De populariteit van het boek is grotendeels te danken aan BookTok, de lezersgemeenschap op TikTok, nadat de Amerikaanse uitgeverij Transit Books het werk in 2022 opnieuw in het Engels uitgaf.
Door het succes zijn deze zomer drie van Harpmans originele verhalen voor het eerst in het Engels vertaald en gebundeld in 'We were forbidden'; Belgische auteurs wijzen erop dat het overwicht van Engelstalige literatuur bepaalt welke boeken wereldwijd doorbreken.
Veertig vrouwen zitten opgesloten in een ondergrondse kooi. Wie of wat hen gevangen houdt, weten ze niet. Waarom ze gevangen zitten, is ook een raadsel. Een van hen was slechts een jong kind toen ze werden opgesloten. Zoveel jaren later is ze een jonge tiener die het verhaal van de 40 opgesloten vrouwen vertelt.
Daarover gaat het boek 'Moi qui n'ai pas connu les hommes' van Jacqueline Harpman. Al in 1995 pende ze het neer. Een eerste Engelse vertaling volgde snel, zonder groot succes.
In 2022 geeft de onafhankelijke Amerikaanse uitgeverij Transit Books het verhaal opnieuw in het Engels uit. Dankzij de gigantische gemeenschap van lezers op BookTok wordt het boek al snel gigantisch populair, en dat dus maar liefst 13 jaar na Harpmans overlijden.
Sindsdien zijn van het feministische sciencefictionboek alleen in Noord-Amerika al meer dan 800.000 exemplaren over de toonbank gegaan, schrijft The New Yorker .
Dankzij de populariteit heeft diezelfde uitgeverij deze zomer 3 van Harpmans originele verhalen uitgegeven. In 'We were forbidden' worden 'Le placard à Balais', 'Le fôret d'Ardennes' en het autobiografische 'En quarantaine' voor het eerst in het Engels vertaald.
Auteur, psychoanalist en opnieuw auteur
Doordat ze zo populair is in de Verenigde Staten, herleeft de nalatenschap van Jacqueline Harpman ook in België. Net omdat de hype vanuit de VS en vanop TikTok overgewaaid komt, weet misschien niet iedereen die een Engelstalig exemplaar van 'I who have never known men' op zijn nachtkastje heeft liggen dat Harpman een Belgische is.
Ze is in 1929 geboren in Etterbeek in een Belgisch-Joods gezin. Wanneer de nazi's in 1940 België binnenvallen, vlucht ze noodgedwongen samen met haar familie naar Casablanca in Marokko. Ze studeert er moderne talen, waaronder Engels en Arabisch.
Na 5 jaar keert de familie-Harpman terug naar Brussel en begint Jacqueline zelf aan een studie geneeskunde. Die kan ze niet afmaken, omdat ze zelf ziek wordt. Ze herstelt bijna 2 jaar lang van tuberculose in een sanatorium in Eupen.
Tijdens die herstelperiode begint Harpman te schrijven. In 1958 volgt een bundel eerste kortverhalen en een jaar later brengt ze 'Brève Arcadie' uit, waarvoor ze meteen ook de belangrijkste literatuurprijs in Franstalig België, de Victor Rossel, ontvangt.
Nadat ze enkele verhalen heeft gepubliceerd, stort Harpman zich op een studie psychologie. In 1980 krijgt ze de titel van psychoanalist en richt ze zich opnieuw op het schrijven. Wat volgt, is een resem romans waarin haar achtergrond in de psychoanalyse duidelijk naar voren komt.
Actuele thema's
"('I who have never known men', red.) is een coming-of-age roman met een hoofdpersonage zonder toekomst", schrijft de Belgische auteur Gaea Schoeters in De Standaard. "Geen wonder dat dit verhaal resoneert bij Gen Z."
Schoeters zoekt de verklaring voor de populariteit in de thema's die Harpman aansnijdt aan de oppervlakte: "dystopie, een autoritaire samenleving, dreiging van het patriarchaat, verzet, sisterhood". Stuk voor stuk thema's die, vooral in de VS onder Trump, resoneren en populair zijn in de literatuur.
Maar eigenlijk gaat het volgens haar om de existentiële vraag: wat maakt een mens tot mens als je alles wegneemt?
Toch verbaast het Annelies Verbeke, ook Belgisch auteur, dat romans van Jacqueline Harpman aanslaan op TikTok. Dat vertelt ze aan de redactie van VRT NWS. "Meestal gaat iets makkelijkere, lichte lectuur viraal, maar dit is toch best een literair en moeilijk boek?"
Al past het viraal gaan van literatuur via Engelstalige weg wel in een bredere trend, legt ze uit. "Als een boek in de VS of het Verenigd Koninkrijk opgepikt wordt, bereikt het plots de wereld. Het overwicht van Engelstalige literatuur maakt dat die 2 landen bepalen wat er gelezen wordt en wat niet."
Het gaat ook over status, weet Verbeke. "Het is alsof een boek enkel goed is in het Engels en dat is natuurlijk helemaal niet waar. Het Nederlands is ook belangrijk en er wordt veel vertaald in onze taal, dus we moeten onze vertalers ook eren."
Want hoewel het merendeel van de lezers Harpman nu in het Engels zal lezen, is ze toch op haar best in het Frans. "De Nederlandse vertaling voelt wat stroef aan", schrijft Schoeters nog in De Standaard. "Nochtans schrijft ze schitterend Frans, vol subtiele humor."
Orlanda: vrouw die man wordt
Naast 'Moi qui n'ai pas connu les hommes' springt ook 'Orlanda' eruit in haar oeuvre. Door de ogen van het hoofdpersonage Aline Berger zoekt Harpman een antwoord op de vraag: hoe ziet het leven eruit in het lichaam van een ander gender?
Het hoofdpersonage Aline Berger is literatuurdocente en ontleedt in Harpmans boek 'Orlando' van de Britse schrijfster Virginia Woolf. Ze denkt na over wat Woolf pretendeert: ieder mens heeft 2 zielen, een mannelijke en een vrouwelijke. Wanneer Berger plots in het lichaam van een 20-jarige man belandt, gaat het verhaal aan het rollen.
Een boek over mannelijkheid, vrouwelijkheid en alles daartussenin, dus.
Harpman over 'Orlanda' bij de uitzending Ziggurat (24 november 1996)
"Ze zeggen altijd dat auteurs schrijven wat ze zelf meemaken", zegt Harpman over het boek. "Ik doe dat niet. Ik schrijf net verhalen die ik niet heb meegemaakt, zodat ik ze kan meemaken terwijl ik schrijf", klonk het in een interview in 1996.
Dankzij BookTok zal haar nalatenschap in de vorm van haar vele romans wellicht nog jarenlang doorzinderen, terwijl Harpman zelf in 2012 overleed. Ze heeft het succes dus niet meer meegemaakt.
