De heemkundige kring van Rijkhoven onderzoekt de betekenissen achter de 'toenamen' van haar inwoners. De bijnamen verwijzen naar de afkomst, het beroep of andere eigenschappen van een persoon. Voor de ontrafelingen is de heemkring echter afhankelijk van inwoners, waarvoor de kring nu een oproep doet.
Heemkundige kring Rijkhoven zoekt inwoners om betekenis van oude bijnamen te achterhalen
Elian Pergola
Gepubliceerd:
De heemkundige kring van Rijkhoven bij Bilzen-Hoeselt onderzoekt al 3 jaar de betekenissen van 'toenamen'. Inmiddels hebben de hobbyhistorici van maar liefst 180 van deze namen de betekenis en de achterliggende familiegeschiedenis kunnen achterhalen.
"Bij sommige bijnamen is de verklaring hilarisch, bij andere mysterieus, een raadsel of zelfs logisch: de Busgriet van 's-Herenelderen bijvoorbeeld", vertelt François Capiot van de Heemkring. Voor zulke verklaringen is de heemkring vaak afhankelijk van getuigenissen.
Toenamen
"Die toenamen, dat werd vroeger gebruikt, omdat men geen familienaam kende," vertelt François Capiot. Hij trok samen met zijn broer Robert en Martin Schepers het onderzoek op gang. "Mijn broer en ik stonden zo in het dorp bekend als 'Robert en François van Metjeu van Lemme', een directe verwijzing naar onze vader Mathieu en grootvader Lambert", gaat Capiot verder.
Wat is een 'toenaam'?
Een toenaam is een extra toevoeging aan iemands naam, zoals een bijnaam. Het hielp om iemand te herkennen en verwijst vaak naar iets herkenbaars van die persoon. Denk maar aan "Grote" bij Karel de Grote: die was met zijn lengte van 1,84 meter een stuk groter dan het middeleeuwse gemiddelde van 1,69 meter voor een man.
Zulke toenamen raakten echter in onbruik doordat Napoleon de burgerlijke stand invoerde in 1792. Wanneer België, toen de Zuidelijke Nederlanden, door de Franse Napoleon werd ingelijfd, voerde hij op 17 juni 1796 eenzelfde decreet door.
Dat verplichtte iedere gemeente om bij de geboorte een familienaam te noteren. Veel familienamen verwijzen dan ook nog steeds naar een oude toenaam.
Capiot beweert dat toenamen dus bittere ernst waren, "omdat men simpelweg geen familienaam kende". Ondanks de mooie familieherinneringen, merkt de heemkring nu op dat jonge generaties vaak de betekenissen achter hun eigen toenaam niet meer kennen. En daar willen ze verandering in brengen.
Familiegeschiedenissen
"Daarom zijn we gaan snuisteren in de boeken van Alden Biesen. Daarin vonden we parochiale notities van pastoors. Die gebruikten de toenamen veel", vertelt Capiot. Want ondanks de veranderingen van Napoleon bleven de volkse toenamen nog decennialang voortbestaan in de dagelijkse omgang.
Tijdens dat onderzoek stootte Capiot op omschrijvingen zoals "Frederik de snieder van Rieke" of "Heinric, de snider van Reke". Eén van de meest tot de verbeelding sprekende verhalen is dat van de 'Busgriet'. "Ik was overdonderd, want dat was een erg bizar verhaal", reageert Capiot.
De 'Busgriet' van 's-Herenhelderen
De 'Busgriet' woonde in de buurt van Alden Biesen en leefde in de eerste helft van de vorige eeuw. "Zelfs diegenen die de naam kenden, wisten niet wat het betekende", zegt Capiot nog. Na wat speurwerk in de archieven, kwam hij uit bij Margeritha Nijl uit ’s-Herenelderen, dat tegenwoordig in Tongeren-Borgloon ligt.
De naam ‘Busgriet’ bleek al snel te verwijzen naar de woonplaats van Margeritha . "Ze woonde in een bosrijke omgeving", legt Capiot uit. "In feite was het dus een soort verbastering van de wijk waarin ze woonde, want in het plaatselijk dialect spreekt men 'bos' uit als 'bus'."
Het oude graf van Margeritha 'Busgriet' van 's-Herenelderen.
Het oude graf van Margeritha en haar man, is verwijderd tijdens de vernieuwingen van het kerkhof van Alt Hoeselt in 2020.
De nieuwe gedenkplaat voor Margeritha en haar man.
Margareta bewoonde een lemen huis nabij het kerkhof van Rijkhoven en vormde na het overlijden van haar eerste man een samengesteld gezin met een weduwnaar uit Grote-Spouwen. Capiot slaagde erin om het graf terug te vinden van Margeritha en Hardy op het kerkhof van Alt Hoeselt.
Race tegen de klok
Bij vernieuwingswerken aan dat kerkhof zijn een aantal oude graven echter verwijderd. Onder hen ook dat van Margeritha en haar man Hubert. Ze kregen een gedenkplaat in de plaats. Maar zulke vernieuwingen maken het alsmaar moeilijker om de oorsprong van de namen nog te achterhalen.
De heemkring slaagde er al in om 180 toenamen te onderzoeken en de betekenissen ervan te achterhalen. Om het volledige plaatje van Rijkhoven en omstreken te kunnen schetsen, doet de kring nu een oproep aan de inwoners.
"Als er iemand is die nog een naam kent uit Rijkhoven of Bilzen-Hoeselt, die mag ons dat altijd toespelen", besluit Capiot. Elk klein detail kan de ontbrekende schakel zijn in dit historische puzzelwerk. Uiteindelijk hopen Capiot en co hun werk te bundelen in een boek.
Regionaal nieuws uit Limburg
Gepubliceerd:
