Landmijnen, tuberculose en lichamen opsporen na aardbevingen: Belgische 'heldenratten' redden wereldwijd levens

"Imeldo is een hoogopgeleide en onlangs gecertificeerde mijndetectierat, ook wel een 'HeroRAT' genoemd. HeroRATs zoals Imeldo gebruiken hun uitzonderlijke reukvermogen om explosieven veilig op te sporen, sneller en nauwkeuriger dan bestaande methoden."

Het lijkt haast of een personage uit een kinderboek wordt ingeleid, maar Imeldo is wel degelijk een echte rat. De Belgische organisatie APOPO leidde hem op om landmijnen op te sporen, net als honderden andere 'heldenratten'.

Het is vooral de uitzonderlijke reukzin van de rat die de dieren zo geschikt maakt om explosieven op te sporen. Daarnaast zijn ze intelligent, relatief goedkoop om te trainen en licht genoeg om landmijnen niet te laten ontploffen.

Het werkt zo: de organisatie laat een 'heldenrat' los op een terrein. Op de plaats waar mogelijk een mijn ligt, stopt het dier of begint het te krabben. Een ontmijner gaat vervolgens ter plaatse met een metaaldetector om het explosief te identificeren en ontmantelen. 

Maar hoe weet een rat, een dier dat wij meestal als ongedierte beschouwen, waar mogelijk gevaar ligt? "Eerst en vooral kweken we die zelf", legt CEO Christophe Cox uit in De Ochtend op Radio 1. "Dan maken we die tam en trainen we ze met 'kliktraining'."

"Als het dier een klik hoort tijdens zo'n training, dan weet het dat het een beloning krijgt. Dat bouwen we stilaan verder op, door er vervolgens geur bij te halen. Als de rat dicht bij de geur van explosieven komt, dan krijgt die een klikgeluid te horen en een beloning."

"Zo maken we dat steeds moeilijker en moeilijker", legt Cox het principe verder uit. "Tot we de ratten op ons eigen trainingsmijnenveld hier in Tanzania accrediteren. Dan moet die 800 vierkante meter afschuimen en alle mijnen eruit halen. Tot slot mag het dier geëxporteerd worden om aan het werk te beginnen."

Momenteel zijn de ratten volop mijnen aan het opsporen in Oekraïne, Angola, Cambodja en Azerbeidzjan.

Maar ook om ziektes op te sporen blijken de knaagdieren uitermate geschikt. "We hebben al een half miljoen tuberculosebesmettingen voorkomen", stelt Cox. 

APOPO werkt daarvoor samen met meer dan 200 ziekenhuizen in Tanzania en Ethiopië. De ratten controleren er met hun uitzonderlijke reukvermogen stalen die al op tuberculose zijn getest. Zo sporen ze volgens de organisatie nog eens 45 tot 50 procent extra besmettingen op die bij de eerste screening onopgemerkt bleven.

"Dat zijn mensen die zonder onze ratten te horen zouden krijgen dat ze geen tuberculose hebben en naar huis worden gestuurd", zegt Cox. "Ze worden vervolgens ziek en kunnen ook familieleden besmetten."

Maar het stopt niet bij landmijnen of ziektes opsporen. De dieren worden ook gebruikt in de strijd tegen de illegale handel in beschermde diersoorten. In de haven en op een luchthaven in Tanzania controleren de knaagdieren pakketten op de geur van onder meer ivoor, neushoornhoorn en schubben van schubdieren.

"Er is vanuit deze regio veel illegale export van die producten. Onze ratten besnuffelen de pakketten en kunnen die goederen detecteren", licht de CEO toe.

En dan nog het laatste puntje op het opvallende takenpakket van de 'heldenratten': helpen bij zoek- en reddingsacties na aardbevingen. Daarvoor dragen de ratten een speciaal ontwikkeld rugzakje met een camera en communicatiemateriaal, zodat hulpverleners hun bewegingen kunnen volgen.

"Omdat de ratten zo klein zijn, kunnen ze veel dieper doordringen in het puin dan bijvoorbeeld honden, die ook zulke reddingsacties uitvoeren", gaat Cox verder. Het project wordt momenteel getest in samenwerking met een grote Turkse zoek- en reddingsorganisatie in Antalya.