Spanje schorsen uit de Schengenzone die vrij verkeer van mensen garandeert: dat is wat Italië, Finland en Denemarken vragen nu tienduizenden migranten de enclave Ceuta hebben bereikt. Juridisch is dat niet mogelijk, zegt professor EU-recht Peter Van Elsuwege (UGent). "Een oplossing zal samen met Marokko tot stand moeten komen."
Italië, Finland en Denemarken willen Spanje schorsen uit de Schengenzone door de situatie in Ceuta: kan dat?
Alexander Verstraete
Gepubliceerd:
1
Wat is de Schengenzone?
"De Schengenzone bestaat al meer dan 40 jaar en gaat terug op een akkoord dat België, Nederland, Luxemburg, Frankrijk en West-Duitsland in 1985 sloten", zegt professor Van Elsuwege. "Later is het opgenomen in het juridische systeem van de Europese Unie."
"2 elementen staan centraal. Ten eerste de principiële beslissing om geen fysieke controles meer te hebben aan de binnengrenzen van de deelnemende lidstaten. Dat betekent dat je vrij de grens met pakweg Frankrijk of Duitsland kan oversteken. Dat is waarschijnlijk het meest zichtbare aspect."
"Ten tweede is tegelijk beslist controles aan de buitengrenzen van de Schengenzone te doen. Dat gebeurt door de betrokken lidstaten aan die buitengrenzen. Landen als Spanje, Italië of Griekenland. Zij krijgen daarbij de steun van het Europees agentschap dat hen helpt bij die controles."
2
Wie is lid van de Schengenzone?
Negenentwintig landen zijn lid van de Schengenzone. Vooral EU-lidstaten, maar niet allemaal. "Vijfentwintig EU-lidstaten zijn lid, maar dat geldt niet voor Ierland en Cyprus. Ierland kreeg een toen het tot de EU toetrad."
Voor Cyprus is het dan weer wachten op groen licht. "Wanneer een land toetreedt tot de EU, kunnen aanvankelijk nog grenscontroles plaatsvinden. Het is pas wanneer de andere lidstaten beslissen dat een land klaar is om toe te treden tot de Schengenzone, dat het effectief gebeurt. Zo zijn Roemenië en Bulgarije sinds 2007 lid van de EU, maar zijn ze pas sinds 2024 lid van de Schengenzone."
"Naast die 25 EU-lidstaten zijn specifieke akkoorden gesloten met 4 landen van buiten de EU: Noorwegen, IJsland, Liechtenstein en Zwitserland. Op basis van een internationaal akkoord zijn die landen lid van de Schengenzone en passen ze ook de regels toe."
3
Kan een land worden geschorst?
"Een schorsing is niet voorzien in de Schengengrenscode", zegt Van Elsuwege. "Juridisch is het dus niet zo dat wanneer 1 of in dit geval 3 lidstaten vragen dat een land als Spanje wordt geschorst, dat dit zomaar kan."
"Er bestaat wel een algemeen evaluatiemechanisme. Wanneer structurele problemen optreden bij de controles aan de buitengrenzen, kan een aparte procedure worden opgestart waarbij een aantal aanbevelingen wordt gedaan aan 1 of meer lidstaten om die controles aan te scherpen. In het verleden is dat al gebeurd met Griekenland. Dat is wel nog iets anders dan een lidstaat schorsen."
4
Kan een lid zelf maatregelen nemen?
"Wanneer een lid vindt dat de binnenlandse veiligheid ernstig is bedreigd of in geval van een noodsituatie, kan een land bij wijze van uitzondering beslissen tijdelijk controle aan de binnengrenzen toe te passen. Lidstaten kunnen dus tijdelijk hun eigen grenzen controleren, maar ze kunnen een ander land niet uit de Schengenzone schoppen."
Vraag is of controles aan de eigen grenzen echt zoden aan de dijk brengen. "De Schengenzone is erop gericht intern géén grenscontroles te hebben. Effectieve en hermetische controles invoeren, ligt dus moeilijk. Dat was duidelijk tijdens de coronacrisis toen een tijdlang geen internationaal verkeer toegelaten was. We zijn er niet op voorzien en hebben ook niet de capaciteit."
5
Waar ligt de oplossing voor de situatie in Ceuta?
"Het is duidelijk dat dit een bijzondere en urgente situatie is die een antwoord vereist. Ik denk niet dat het risico groot is dat de migranten in Ceuta naar andere EU-lidstaten zullen doorstromen. Dan nog hebben ze niet automatisch het recht om in andere EU-lidstaten te verblijven gezien ze de EU niet op een legale weg zijn binnengekomen."
Van Elsuwege kijkt vooral naar de bredere politieke context en wijst op het belang van samenwerking met Marokko. "Voorzitter van de Ursula von der Leyen heeft meteen 2 van haar commissarissen aan het werk gezet: een bevoegd voor migratiebeleid en een bevoegd voor de mediterrane regio. Die moet de banden met Marokko aanhalen."
"In Marokko hebben we een slecht leven, daarom zwemmen we hierheen"
"Ik denk eerlijk gezegd dat de reactie van Italië ook deel uitmaakt van die ruimere politieke context. Het is geen geheim dat Italië heel kritisch is voor het migratiebeleid dat Spanje voert, onder meer met de recente regularisatie van mensen zonder papieren. Ik denk dat dit meespeelt bij de houding van enkele lidstaten, het maakt deel uit van het politieke spel."
"Een oplossing zal samen met Marokko tot stand moeten komen. Ook het Europees agentschap Frontex kan een belangrijke rol spelen om opnieuw controle te krijgen over deze buitengrens, samen met Spanje en eventueel met andere lidstaten die willen helpen."
