Juli was een van de droogste maanden ooit in ons land. Met alle gevolgen van dien: kritieke grondwaterstanden, lage rivierpeilen en een oppompverbod. De Blue Deal werd 6 jaar geleden gelanceerd door de Vlaamse regering om de strijd aan te gaan tegen waterschaarste. Lukt dat al voldoende? "Zonder Blue Deal waren we slechter af", zegt hydroloog Patrick Willems (KU Leuven). Maar Bond Beter Leefmilieu vreest voor de toekomst.
Na 1 van de droogste maanden ooit: beschermt Blue Deal ons voldoende tegen waterschaarste?
Josse Willems
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Juli was een van de droogste maanden ooit in ons land: de droogtecommissie riep code oranje uit, wat betekent dat er effectieve waterschaarste is.
De Blue Deal, het Vlaamse plan tegen waterschaarste dat in 2020 werd gelanceerd, helpt maar is nog onvoldoende.
Hydroloog Patrick Willems (KU Leuven): "Waar maatregelen getroffen zijn, zie je minder droogtegevolgen, maar de plaatsen waar al aan gewerkt is, zijn nog maar stipjes op de kaart van Vlaanderen."
Experten en milieuorganisaties vragen meer geld en snellere actie. Het budget voor de Blue Deal daalde van meer dan 500 miljoen naar 330 miljoen euro.
Bond Beter Leefmilieu roept de regering op om bij de begrotingsgesprekken extra middelen vrij te maken.
Het zal je niet verrassen, je hebt het zelf ook wel ervaren: de afgelopen maand was erg warm én extreem droog. Het KMI telde in juli slechts 2 regendagen. In andere jaren zijn dat er gemiddeld 14,3. Tijdens de hele maand viel er nog geen 10 millimeter regen.
En dat laat zich onmiddellijk voelen: 2 weken geleden al riep de Vlaamse droogtecommissie code oranje uit. Dat komt neer op “een fase van effectieve waterschaarste”. Op onbevaarbare waterlopen geldt sindsdien een oppompverbod. Op de bevaarbare waterwegen worden sluizen zuiniger gebruikt.
De zomer is nog lang niet gedaan. We hebben nog de maanden augustus en september te gaan
Patrick Willems, professor hydrologie (KU Leuven)
De situatie is dus zorgwekkend, dat zegt ook hydroloog Patrick Willems (KU Leuven): "Grondwaterstanden staan op drie kwart van de plaatsen laag tot zeer laag. In de kleinere waterlopen is het peil gezakt naar een ecologisch kritiek peil en ook de grotere rivieren en kanalen staan uitzonderlijk laag voor de tijd van het jaar."
Het is vooral dat laatste dat Willems zorgen baart: "De zomer is nog lang niet gedaan. We hebben nog de maanden augustus en september te gaan. Het vooruitzicht van veel regen en minder warme temperaturen is er voorlopig nog niet."
Blue Deal
Om al die problemen en risico’s te bestrijden, kwam de Vlaamse regering in 2020 met de Blue Deal, een ruim pakket aan maatregelen tegen wateroverlast én waterschaarste. Bedoeling is onder meer om regenwater beter op te vangen in de grond en niet te laten afstromen richting zee.
Maar de kritieke toestand die we vandaag ervaren, leidt ons tot de vraag: biedt de Blue Deal vandaag al voldoende bescherming? "Zonder Blue Deal was de toestand veel erger", zegt Willems, die als expert de Blue Deal mee vormgeeft. "Het is sowieso een heel goed plan. Er worden echt goede maatregelen getroffen."
Een greep uit de maatregelen die al werden getroffen:
Landbouwers worden aangespoord om de bodem slim te beheren, bijvoorbeeld drainagesystemen weghalen waar ze niet nodig zijn.
In bebouwde omgeving wordt ingezet op ontharding en vergroening.
Drinkwaterbedrijven zijn met elkaar geconnecteerd: zo kunnen ze elkaar van drinkwater voorzien bij tekorten.
Rivierenvalleien weer laten meanderen of kronkelen, waardoor het water beter in de bodem zakt.
Natte gebieden of 'wetlands' worden hersteld, zodat ze weer meer water opnemen.
De Vlaamse regering had er in de vorige , toen nog met Zuhal Demir (N-VA) als minister van Omgeving, veel geld voor over. Achter de Blue Deal zit een budget van meer dan 500 miljoen euro. "We zijn nu echt beter gewapend. Waar maatregelen getroffen zijn, zie je minder droogtegevolgen. Die plaatsen kunnen wat meer droogte aan, de problemen kunnen daar uitgesteld worden", aldus Willems.
Niet groot en snel genoeg
Niko Verhoest, hydroloog aan de , is wat kritischer: "Hier en daar is het resultaat van de Blue Deal al zichtbaar, maar dat is zeer lokaal. We zijn nog ver van waar we moeten zijn."
Volgens Verhoest moet er nog een hele mindshift gebeuren: "Er moet meer groen komen in de steden, er wordt nog te veel water opgepompt om grasvelden water te geven... Waarom moeten al die voetbalvelden nog worden gesproeid in de zomer, terwijl dat water elders beter besteed kan worden?"
Hier en daar is het resultaat van de Blue Deal al zichtbaar, maar dat is zeer lokaal. We zijn nog ver van waar we moeten zijn
Niko Verhoest, professor hydrologie (UGent)
Ook Willems zegt dat het tijd is om op te schalen: "De plaatsen waar al aan gewerkt is, zijn nog maar stipjes op de hele kaart van Vlaanderen en het gaat wat traag. Alles vraagt tijd en planning." Maar tijd is er allesbehalve op overschot, weet ook Willems: "Het is duidelijk dat de klimaatverandering sneller gaat dan het tempo waaraan we nu actie ondernemen."
Opschalen en versnellen kost geld en dat is er vandaag te weinig: "Het budget is beperkt. Overheden moeten keuzes maken en het is lastig voor ons als experten om meer geld vrij te krijgen dan nu al gebeurt", zegt Willems.
De Blue Deal moet volgens experten dus groter en sneller. Maar Bond Beter Leefmilieu ziet nog een probleem. "Er wordt te weinig gekozen voor natuurgebaseerde oplossingen. Landbouwers kiezen bijvoorbeeld nog voor waterbekkens in plaats van te investeren in betere infiltratie van de bodem", zegt directeur Benjamin Clarysse. "Elke euro die je investeert in natuur, levert 8 euro op voor de samenleving."
Blue Deal 2.0
Vorig jaar kreeg de Blue Deal onder minister Jo Brouns (CD&V) een update. "Een ambitieus en samenhangend plan" volgens Brouns, met een voorzien budget van 430 miljoen euro voor de rest van de legislatuur.
"De budgetten waren al te laag en dalen nu nog meer", betreurt Clarysse. "Bovendien worden er nu ook nog andere kostenposten onder geschoven, waardoor het nog meer wordt uitgehold."
Ook volgens Patrick Willems is er te weinig geld voor alle plannen, maar inhoudelijk worden volgens hem wel de juiste keuzes gemaakt: "Bij de eerste Blue Deal ging men voor 'quick wins'. Nu wordt er met een beperkt budget goed nagedacht over welke acties het grootste effect hebben."
Bij de eerste Blue Deal ging men voor 'quick wins'. Nu wordt er met een beperkt budget goed nagedacht over welke acties het grootste effect hebben
Patrick Willems, professor hydrologie (KU Leuven)
Volgens Willems volgt de regering in de nieuwe Blue Deal de adviezen van experten: "Wij hadden geadviseerd om eerst heldere doelen op te stellen over waar we moeten geraken. Zo kunnen we voor elk gebied berekenen wat het ons gaat kosten om aan een aanvaardbaar risico te komen. De regering is daarmee akkoord gegaan: tegen begin 2027 hebben we 'waterzekerheidsdoelen' voor heel Vlaanderen."
Daarnaast wil de regering werk maken van 'lokale Blue Deals'. "Je brengt alle betrokken partijen samen en bekijkt met iedereen de gevolgen en risico’s. Daarna ga je samen op zoek naar oplossingen", legt Willems uit. "Zo kom je tot een gedragen plan en vermijd je tegenstand en vertragingen zodra het proces loopt."
Wat brengt de toekomst?
Na 6 jaar is de Blue Deal logischerwijs nog geen mirakeloplossing gebleken, maar hoe staan we ervoor voor de komende jaren? "We weten dat de klimaatopwarming niet zomaar zal stoppen en dus gaan we meer van deze droge periodes kennen", zegt Verhoest.
"We moeten ons dus voorbereiden op alle vlakken en realistisch zijn dat niet alles gaat lukken", aldus Verhoest. "De Blue Deal wordt een werk voor de komende tientallen jaren. Over pakweg 10 jaar zullen we nog niet gewapend zijn tegen alle risico’s van waterschaarste", is ook Willems realistisch.
We hopen dat de regering de hitte tijdens de zomer bij de begrotingsgesprekken in het achterhoofd houdt en extra budget voorziet voor de Blue Deal.
Benjamin Clarysse, directeur Bond Beter Leefmilieu
Daarom kijkt Bond Beter Leefmilieu nu al naar de begrotingsgesprekken van later dit jaar en doet het een duidelijke oproep: "We hopen dat de regering de hitte van deze zomer dan nog in het achterhoofd houdt en extra budget voorziet voor de Blue Deal."
Verhoest en Willems benadrukken beide dat we vooral te laat in gang zijn geschoten: "De sense of urgency was er niet, hoewel wij als hydrologen er al lang voor hadden gewaarschuwd. Men schiet pas in actie als het al aan het gebeuren is." Maar Willems komt met een hoopvolle conclusie: "De inhaalbeweging is ingezet en gaat in de goede richting."
