Gerestaureerde films van Jacques Tati deze zomer in de bioscoop: "Tijdloze meesterwerken met universele humor"

Een slap hoedje, een rechte pijp en een te korte broek waarvoor de uitdrukking ‘er staat water in de kelder’ is uitgevonden. Monsieur Hulot, bedacht en gespeeld door Jacques Tati, is een legendarisch type geworden. In Saint-Marc-sur-Mer, een kuststadje in Frankrijk, staat zelfs een bronzen Hulot, uitkijkend over de zee. Zijn pijp wordt geregeld ontvreemd, maar is recent weer vastgemaakt. 

De films van Jacques Tati (1908-1982) zijn deze zomer in verschillende bioscopen te zien, digitaal gerestaureerd. Hij maakte amper 6 langspeelfilms, ‘Jour de fête’ (1949), ‘Les vacances de Monsieur Hulot’ (1953), ‘Mon oncle’ (1958, bekroond met de Oscar voor beste buitenlandse film), ‘Playtime’ (1967), ‘Traffic’ (1971) en ‘Parade’ (1974).

"Geen veelfilmer, maar een man met een klein, zorgzaam, precies oeuvre", vindt Wouter Hessels, docent filmgeschiedenis en filmanalyse aan de hogescholen RITCS en INSAS en gastprofessor aan de Sorbonne in Parijs.

Fransman Jacques Tati (Tatischeff) was de zoon van een Nederlandse moeder en een Russische vader. Hij was eerst professioneel baseballer en mimespeler voor hij in zijn eigen films begon te acteren.

“Het zijn echte slapstickfilms, wat we in het Frans cinema burlesque noemen. Tati staat in de traditie van Charlie Chaplin en Buster Keaton, maar gaf er een Frans tintje aan. Het is een soort stomme film, met een personage dat niet spreekt of hooguit een paar woorden mompelt. Er zit veel fysieke en visuele humor in.”

‘Jour de fête’ was zijn eerste langspeelfilm. Tati speelde zelf de postbode, François le facteur. Een beetje gemodelleerd naar de Franse president De Gaulle, met wie Tati zijn lange lichaamslengte deelde. Wouter Hessels was net nog op bezoek in het dorp waar Tati in 1947 filmde, Sainte-Sévère-sur-Indre, niet toevallig pal in het hart van Frankijk. “In het Jour de fête-huis kun je zien hoe de film tot stand is gekomen.”

Het publiek vroeg naar een vervolg, maar Jacques Tati had andere plannen. Uiteindelijk vond hij postbode François té Frans met al zijn gefoeter en gemopper.  Zijn volgende rol zou nog veel beroemder worden: monsieur Hulot, de vreemde snoeshaan die nieuwsgierig in de volgende films rondloopt.  

“Tati wilde een universeler personage creëren, dat los stond van het na-oorlogse Frankrijk”, zegt Wouter Hessels. "Monsieur Hulot was een man die met 1 voet in de realiteit stond en 1 voet erbuiten. Hij heeft iets absurdistisch zoals Buster Keaton, maar dan liever. Hulot is een vriendelijke flaneur.”

Met een zeer herkenbaar uiterlijk. “Dat is heel belangrijk voor slapstick. Die les had Tati van Chaplin geleerd. Je hebt een aantal uiterlijke ‘kapstokken’ nodig.” Voor monsieur Hulot zijn dat: pijp, imperméable, te korte broek, wandelstok, paraplu of tennisracket die hem nog langer doen lijken.

“Opvallend toch dat de grootste slapsticktalenten  - Charlie Chaplin, Buster Keaton, Louis de Funès – allemaal klein van stuk waren, kleine mannetjes die onder dingen door konden lopen. Jacques Tati niet, hij was 1,87 meter groot. Hij moest dus altijd iets met dat lange lichaam doen. Hij kantelde het naar voren. Zijn gezicht zat altijd verstopt onder een pet of een hoed.”  

Monsieur Hulot onderzoekt en observeert. Hij heeft vaak niet door dat hij problemen veroorzaakt, zoals op hotel in  ‘Les vacances de Monsieur Hulot’. In ‘Mon oncle’, een film met een hypermodern huis in de hoofdrol, geeft Tati via monsieur Hulot kritiek op al die nieuwe snufjes en gadgets. “Hulot heeft niets met al die nieuwlichterij, maar zijn kritiek is nooit cassant, altijd geestig.”  

Jacques Tati stond erom bekend een perfectionist te zijn. “Het aantal keren dat hij scènes opnieuw draaide, de trucages die op voorhand werden afgesproken: het maakt van Tati een heel groot regisseur”, zegt Wouter Hessels. 

Vanaf zijn allereerste film had hij enorme interesse voor de technologie van het vak. “Hij nam ‘Jour de fête’ met 2 camera’s op. Hij wilde namelijk de eerste Franse kleurenfilm draaien. Maar het duurde tot na zijn dood voor die ontwikkeld kon worden."

"Ook in ‘Playtime’, een echt meesterwerk, zie je zijn passie voor technologie. Hij investeerde zijn hele fortuin in deze film. 365 dagen filmen, verdeeld over 3 jaar. Voor mij is hij een meester in zijn vak.  Er zit geen enkel flou beeld in zijn films, alles moest ‘clair et net’ zijn.”

Dat er nauwelijks dialogen in de films van Tati zitten, betekent niet dat er niets te horen valt. Wel integendeel. “Zijn films zijn niet enkel een beeld- maar ook een geluidsfabriek. Soms heeft hij wel 300 opnames gemaakt om tot het juiste geluid te komen. Er zijn ook veel grappen die een combinatie zijn van beeld en geluid.”

Wouter Hessels geeft een voorbeeld: in 'Jour de Fête' wordt de postbode geplaagd door een luide vlieg. "Die zit helemaal op de voorgrond; de dialoog met de dorpsbewoners verdwijnt op de achtergrond. Dieren of voorwerpen krijgen bij Tati een belangrijke geluidsdimensie.”  

“Jacques Tati draait de dingen om. Wij verlangen zo naar dialogen in de film, maar bij hem worden de woorden soms gefluisterd of doen ze eigenlijk niet toe. De dialoog is van minder betekenis dan het omgevingsgeluid.”

De films van Tati zijn slow cinema. “In plaats van al die snelle beelden en veel geweld, kun je de tijd nemen om je twee uur lang te laten opnemen in een universum, met zorg gemaakt door deze regisseur, acteur en auteur.” 

Wie van de hedendaagse films van Wes Anderson houdt, met veel kleuren en bijzondere decors, zal Jacques Tati ook wel waarderen, denkt Wouter Hessels. “Het is zeer tijdloos. Tussen alle flauwe humor, de vele stand-upcomedy van nu staat Tati voor de universele, tijdeloze vis comica: de kracht om iemand te laten lachen.”

Tati bleef zelf bescheiden over zijn doel: “Mijn humor zal de wereld wellicht niet veranderen, maar wel het humeur van de kijker.”  Wouter Hessels besluit: “De film begint als mensen naar buiten gaan. Bij Tati moet je actief kijken en luisteren. En als je de zaal verlaat, dan kijk en luister je op een andere manier.”