Door het heropflakkeren van het conflict tussen Iran en de VS kwamen de energiemarkten vorige week alweer stevig onder druk te staan. Niet alleen de oliemarkt, maar ook de gasmarkt. En Europa moet nog altijd zijn wintervoorraden aanvullen. Huishoudens en industrie staan mogelijk voor een zware winter.
Een nieuwe Europese gascrisis? Perfecte storm lijkt in de maak
Samenvatting:
De Europese gasprijs steeg vrijdag na aanhoudende aanvallen tussen de VS en Iran naar 63,14 euro per megawattuur, het hoogste niveau sinds begin januari 2023. Dat is een pak hoger dan in de VS waar de prijs laag blijft, rond de 9 euro, en amper reageert op het conflict in de Perzische Golf. .
Europa kampt tegelijk met gevaarlijk lage gasvoorraden, bijna even laag als in het rampjaar 2022. Aziatische landen zoeken door het wegvallen van Qatarees gas ook elders aanvoer, waardoor Europa en Azië opnieuw tegen elkaar opbieden en de prijzen verder opdrijven.
Energie-experten waarschuwen voor de structurele kwetsbaarheid van Europa: het land ruilde zijn afhankelijkheid van Russisch gas in voor Amerikaanse leveringen, terwijl Trump eerder al dreigde de gaskraan dicht te draaien. "Stap af van het aardgas en schakel over op hernieuwbare elektriciteit", is hun advies.
63,14 euro per megawattuur klokte de gasprijs vrijdagavond af op de toonaangevende Europese TTF-beurs. Dat is de hoogste prijs sinds het uitbreken van de oorlog tussen de VS, Israël en Iran en de hoogste prijs sinds begin januari 2023, zo noteert de toonaangevende handelsinformatiesite Trading Economics .
Aanvankelijk gingen de energietraders ervan uit dat het conflict van korte duur zou zijn, maar naarmate de vijandelijkheden aanslepen, worden de markten ongeruster. De recente aanvallen van de VS op Iran bewijzen dat: in nog geen 2 weken tijd schoten de marktprijzen van olie en (Europees en Aziatisch) gas met tientallen procenten naar omhoog.
Gasprijs geruststellender dan olieprijs?
Het valt op: in de media wordt er heel erg gefocust op olie. Dat is niet abnormaal: de prijzen van de olie kwamen de voorbije maanden erg dicht bij die van de crisis van 2022 toen olie, maar vooral aardgas, torenhoge prijspieken haalden.
Dat gas steeg in september 2022 zelfs naar 340 euro per MWh. De 63 euro die de Europese gasprijs nu noteert, verzinkt daarbij in het niets, zo klinkt het sussend. We zijn nog lang niet aan de crisis van 2022.
De gasprijs was toen al heel het jaar 2021 aan het stijgen, en de oorlog in Oekraïne die in februari 2022 losbarstte, zette nog een extra turbo op die stijging.
Zeker toen Europa tot de ontdekking kwam dat zijn gasvoorraden voor de winter 2022-2023 bijzonder laag stonden. Het Russische Gazprom had in de aanloop naar de inval in Oekraïne zijn Europese opslagsites amper opgevuld. En Europa was heel erg van die sites afhankelijk, met alle gevolgen vandien.
Eén olieprijs tegenover drie gasprijzen
In 2022 bleek voor het eerst ook heel duidelijk dat de wereldwijde gasmarkt heel anders in mekaar zit dan de oliemarkt. Want die wereldwijde gasmarkt bestaat gewoon niet. Hij valt eigenlijk uiteen in 3 blokken: de Amerikaanse gasmarkt (met als leidende beurs de zogenaamde Henry Hub), de Europese gasmarkt (met de TTF gasbeurs) en de Aziatische (met de JKM als toonaangevende beurs).
Waar we dus bij aardolie spreken over één wereldwijde marktprijs (in dollar per barrel/vat), spreken we er bij gas over minstens 3. En vooral de Amerikaanse prijs vaart daar een aparte koers. Hij ligt zeker sinds 2022 voortdurend op ramkoers met zowel Europa als Azië. Omdat hij zoveel lager is.
7 keer lager dan in Europa, staat hij nu en ruim 9% lager dan een jaar geleden. Het conflict in de Golf heeft eigenlijk geen impact op de Amerikaanse gasprijs.
De crisis in de Golf heeft geen impact op de Amerikaanse gasprijs. Die staat 7 keer lager dan in Europa en ruim 9% lager dan een jaar geleden
Dat blijkt nog eens duidelijk uit de prijzen van de voorbije anderhalve maand. Het conflict in de Perzische Golf heeft amper impact op de Amerikaanse gasprijs.
De hernieuwde aanvallen van de voorbije 14 dagen doen de prijzen in Europa en Azië in 1 klap fors stijgen. De Amerikaanse gasprijs beweegt gewoon niet, zo blijkt uit onderstaande grafiek.
Dat heeft vooral te maken met de grootschalige ontwikkeling van het Amerikaanse schaliegas. De Amerikanen hebben zelf spotgoedkoop aardgas op overschot.
Genoeg voor hun binnenlandse markt én genoeg om te exporteren naar de rest van de wereld. Dat maakt de prijs van het Amerikaanse gas zo goed als immuun tegen de oorlog in de Perzische Golf.
2026: een kopie van 2022?
Al in 2021 bleek dat schaliegas een heel sterk economisch wapen. Toen in zowel Europa als Azië na de corona-epidemie de economie begon aan te trekken, gingen de 2 handelsblokken driftig op zoek naar aardgas.
Ze kwamen alletwee bij de Amerikanen terecht, die hun gekoeld aardgas met hun tankschepen peperduur begonnen te verkopen. Want zo'n tanker kan - in tegenstelling tot een pijpleiding - alle windrichtingen uit en kan dus meteen de steven wenden naar de hoogste bieder. Wat de Amerikanen enthousiast deden.
Het leidde ertoe dat de gasprijzen al in het najaar van 2021 fel begonnen te stijgen, met toen al pieken tot ruim boven de 130 euro/MWh. Europa en Azië boden tegen mekaar op voor het aardgas en de Amerikanen, de Golfstaten en de Russen profiteerden er volop van.
Europa en Azië vochten in 2022 om het schaarse gas, dat peperduur werd. In 2026 vechten ze er opnieuw om. En de Amerikanen profiteren ervan
Maar de grote schok zou nog later komen. Met de inval van Rusland in Oekraïne bleek de grootste aanvoerder van aardgas in Europa een gevaarlijke vijand. Een vijand die bovendien zijn aardgas als wapen tegen de EU ging gebruiken.
In de winter van 2021-2022 stelde Europa vast dat zijn gasvoorraden tot een zorgwekkend laag peil waren gezonken. Volgens specialisten toen was dat omdat Rusland uit economische redenen de voorraden niet wilde aanvullen. Rusland wilde de Northstream 2 pijpleiding zo snel mogelijk open, officieel omdat gasaanvoer via Oekraïne economisch niet haalbaar meer was. Het zette Europa onder druk door de voorraden niet aan te vullen.
Maar toen wisten de deskundigen nog niet dat Rusland Oekraïne zou binnenvallen en gas als wapen zou gebruiken. Te laat besefte Europa dat het al in de zomer van 2021 door de Russen klem was gezet. Gazprom had al dan niet bewust nagelaten zijn Europese opslag aan te vullen, Europa raakte in gasnood en moest in paniek beginnen aan te kopen op een al krappe markt om zijn voorraden voor de winter veilig te stellen. Gevolg: de prijzen explodeerden in de zomer.
Dit zou ons nooit meer overkomen, zo zwoer de EU. Het verplichtte zijn lidstaten hun gasvoorraden voortaan tijdig én voldoende ruim aan te vullen.
Voor 1 november moesten de Europese gasvoorraden voortaan altijd voor minstens 90 procent worden gevuld. Iets waar de lidstaten zich gewetensvol van kweten... tot de winter van 2025-2026.
Analisten merkten vorig najaar al op dat de wintervoorraden van de EU flink lager stonden dan de vereiste 90 procent. Maar de gasaanvoer van Europa was intussen veel minder afhankelijk geworden van Rusland, de Amerikanen hadden genoeg gas, er werd zuiniger mee omgegaan. Het zou allemaal wel loslopen, was de inschatting.
Tot diezelfde Amerikanen eind februari plots Iran aanvielen en de hele gasaanvoer vanuit de Perzische Golf stilviel. Vanuit Qatar, dat op de grootste aardgasbel ter wereld zit, kwam geen tanker gas meer binnen.
2026: een kopie van 2022!
Toch was er een verschil, zo susten de overheden. Europa voert maar 8 procent van zijn aardgas uit Qatar aan, tegenover destijds 40 procent uit Rusland. Het overgrote deel van het gas (en de olie) vanuit de Perzische Golf gaat richting Azië. Dus waarom ons zorgen maken?
Die redenering is fout. Want China, India en de andere Aziatische landen gaan vanzelfsprekend niet zomaar lijdzaam toekijken hoe hun gasaanvoer vanuit de Perzische Golf wegvalt. Ze zoeken gewoon elders aardgas.
Bij de bronnen die ook Europa aanboort. Onder meer de VS. Zo gaan - net zoals in 2021-2022 - Azië en Europa alweer vechten om aardgas. En als 2 honden vechten om een been, dan loopt er meestal een derde mee heen. In dit geval de Amerikaanse hond.
Azië en Europa spelen momenteel alweer haasje-over om zoveel mogelijk gas te pakken te krijgen. Ze hebben hun onderlinge prijzen al zodanig opgedreven dat die nu al ruim 7 keer hoger noteren dan in Amerika.
Er staat dus effectief druk op de Europese gasprijs. En er is nog iets dat de druk zal verhogen: de lamentabele staat van de Europese gasvoorraden. Die staan door het nalatige gedrag van vorig najaar én door een paar winterprikken bijzonder laag. Bijna zo laag als in het rampjaar 2021 en zelfs lager dan in het nog grotere rampjaar 2022.
Europa moet dus dringend zijn gasvoorraden aanvullen. De hoop dat de prijzen in de zomer zouden gaan dalen, lijkt intussen vervlogen. Maar toch blijft de gasprijs tegenover 2022 nog laag.
Gastraders krijgen er kop noch staart aan. Ook zij verwachten dat de prijs stevig onder druk zal komen te staan. Maar toch gebeurt dat (nog) niet. Waarom?
2026: toch geen kopie van 2022?
Energie-experten reiken alvast wat elementen aan. Eerst en vooral over de prijs: is 63 euro per MWh 'relatief' laag? Neen, zo klinkt het. Omdat de vergelijking met de buitengewoon hoge prijzen van 2022 ons perspectief vertekent.
Als je de waanzinnig hoge gasprijzen van de crisis 2021-2022 buiten beschouwing laat, stond de Europese gasprijs vrijdag het hoogste van de afgelopen tien jaar
De onderstaande grafiek illustreert dat mooi. Buiten de waanzinnige crisispiek van 2021-2023 is dit namelijk de hoogste gasprijs van de voorbije tien jaar. De 63 euro per megawattuur is ruim zes keer zo hoog als in juli 2016 en bijna dubbel zo hoog als een jaar geleden.
Toen was Europa overigens zijn gasvoorraden normaal aan het aanvullen. Nu staan de Europese lidstaten nog altijd wat op de rem, zo merkt een expert op. Als we echt beginnen te vullen, zal het niet bij 63 euro blijven, zo klinkt het.
De EU benadrukt dat de prijzen ook beter onder controle blijven, omdat Europa zijn aanvoer sinds het conflict met Rusland veel meer heeft gedifferentieerd. Maar ook daar klinken kritische geluiden.
Want eigenlijk heeft Europa zijn afhankelijkheid van Russisch aardgas ingeruild voor een afhankelijkheid van Amerikaans aardgas. Een afhankelijkheid die overigens ongezond groot dreigt te worden.
Indien Europa niet oppast, krijgt het af te rekenen met het Amerikaans aardgas als economisch wapen. Een wapen van een natie die zich almaar onvriendelijker opstelt tegenover de EU en met een staatshoofd dat niet bepaald uitblinkt in voorspelbaar beleid.
Trump dreigde eind maart nog om de Amerikaanse gaskraan naar Europa dicht te draaien toen Europa aarzelde om het handelsakkoord met de VS goed te keuren.
Het lagere gasverbruik in Europa komt er niet alleen door grotere efficiëntie en meer hernieuwbare energie, maar ook door het ineenklappen van de Europese energie-intensieve industrie
Toch is er nog een verschil met 2022: Europa verbruikt vandaag aanzienlijk minder aardgas dan vóór de oorlog in Oekraïne. Dat komt deels doordat huishoudens en bedrijven energie efficiënter zijn gaan gebruiken.
Ook de enorme groei van de hernieuwbare energie speelt een belangrijke rol. Energie-expert Kris Voorspools is duidelijk: "Stap af van het aardgas en schakel over op (hernieuwbare) elektriciteit." Alleen kost zo'n overstap behoorlijk wat investeringen en zou de prijs van de elektriciteit zelf ook nog wat goedkoper kunnen.
Maar er is nog een andere -minder positieve- reden voor het dalende gasverbruik in Europa. De Europese energie-intensieve industrie kent een enorme terugval, waardoor ook haar gasverbruik drastisch is verminderd.
De blijvend hoge Europese gasprijzen treffen de sector zwaar en doen haar behoorlijk wat marktaandeel verliezen, onder meer ten voordele van de Amerikanen.
Er lijken zich dus een heleboel onheilspellende wolken samen te pakken over de nabije Europese energietoekomst, een perfecte storm bijna. Dat de gasprijzen zo hoog worden als in 2022 lijkt niet echt waarschijnlijk. Dat ze nog verder kunnen stijgen, wel.
Mogelijk wordt de komende winter een harde noot om te kraken. Tenzij een wispelturige Trump alweer van koers verandert. Of we een superzachte winter krijgen door ... de klimaatopwarming. Maar op de klimaatopwarming hopen als oplossing voor ons energieprobleem getuigt niet echt van een gezonde beleidsvisie.
