"Do you understand me?": eerste telefoontje via satelliet vond plaats in Mechelen, opname duikt op in VRT-archief

Nog maar 2 weken was de wonderbaarlijke satelliet Telstar in een baan om de aarde. Amerikanen en Europeanen hadden dankzij Telstar de eerste televisiebeelden van elkaar al kunnen bekijken, live en instant doorgestuurd. Nu zou een grootschalig experiment volgen met telefonie.

Telstar moest voor altijd de trage en dure onderzeese telefoonkabel tussen de VS en Europa overbodig maken en telefoneren tussen de continenten direct en helder maken.

23 Europese steden kregen van de Amerikanen de kans om als eerste officieel live en trans-Atlantisch vanuit de VS gebeld te worden. Doordat het talrijke Amerikaanse bedrijven onderdak bood, kreeg in België de stad Mechelen de eer.

Op 27 juli 1962, om precies 0.47 uur rinkelde het zwarte bakelieten telefoontoestel in het kabinet van burgemeester Jos De Saeger. Talrijke prominenten waren opgetrommeld. Een cameraploeg van de BRT stond klaar, grote bandopnemers draaiden mee om het grote moment vast te leggen.

Waarna de burgemeester de hoorn opnam en aan de andere kant de stem hoorde van zijn ambtsgenoot uit de stad Bay City in Michigan. Opgetogen bracht De Saeger zijn netjes ingestudeerde tekst.

"This is De Saeger, acting mayor of Mechelen, do you understand me? Fine, famous!" In gebroken Engels voegde hij er vervolgens de woorden "fantastic" en "marvellous" aan toe, prees hij de Amerikanen, deed hij de groeten aan alle Vlamingen in de VS en verzekerde hij dat dit soort nieuwe communicatie de vrede in de wereld zou dienen.

Achteraf kon de Mechelse burgemeester ook nog eens trots meedelen dat de Amerikanen hem verzekerd hadden dat ze met een 6e bedrijf naar Mechelen zouden komen, eentje voor zakrekenmachientjes.

Het enthousiasme kon niet op. Het mocht dan een donkere en bewolkte zomernacht geweest zijn, daar in Mechelen. Eén ster had geblonken, die van 'vredesster' Telstar. De satelliet bleek een "machtig middel" om van mensen "wereldbewuste burgers" te maken, schreven de Vlaamse kranten achteraf in grote letters. De "eeuw van de wereldtelevisie" zou worden ingeluid.

Telstar bood een schijnbaar simpele oplossing voor een probleem waarop de snelgroeiende communicatietechnologie was gebotst. Dat de aarde nu eenmaal rond is, maakt het moeilijk om 2 communicatiepunten rechtstreeks en snel met elkaar te verbinden. De oplossing moest dan maar komen van een hoger gelegen tussenstation.

Het idee was ooit geopperd om een honderden meters hoge toren midden in de Atlantische Oceaan te bouwen die communicatiesignalen tussen de VS en Europa zou opvangen en weer doorsturen. Sciencefictionschrijver Arthur C. Clarke droomde in 1945 al over onbemande satellieten in een baan rond de aarde die bliksemsnelle communicatie mogelijk zouden maken. 

Het was uiteindelijk ingenieur John R. Pierce die voor het Amerikaanse bedrijf American Telephone and Telegraph (tegenwoordig AT&T) mocht starten met de aanleg van een compleet netwerk van relaissatellieten rond de aarde. Om op alle uren, dag en nacht televisiebeelden, radiosignalen en telefoongesprekken door te sturen.

Pierce kreeg de leiding over de ontwikkeling van Telstar 1, de eerste commerciële telecommunicatiesatelliet, een ster die de wereld zonder vertraging moest verbinden.

Op 10 juli 1962 werd Telstar 1 met een draagraket gelanceerd vanaf Cape Canaveral. Veel meer dan een aluminium bol met een diameter van ongeveer 88 cm was de satelliet niet. Telstar zorgde meteen voor historische momenten.

Vicepresident Lyndon B. Johnson kreeg in het Witte Huis prompt een telefoontje van het 640 kilometer verder gelegen grondstation in New England. 2 dagen later al gingen de eerste trans-Atlantische televisiesignalen rechtstreeks naar Frankrijk en Groot-Brittannië, met beelden van een triomfantelijke president John F. Kennedy en de onvermijdelijke Amerikaanse vlag.

23 juli 1962 werd opnieuw een historische dag met de uitwisseling van het eerste trans-Atlantische televisieprogramma. De Eurovisielanden kregen beelden van Amerikaanse landmarks, van het Vrijheidsbeeld, de Niagara-watervallen en Mount Rushmore.

Daarna stuurde Europa een programma terug van 18 minuten met beelden van sardienenvissers uit Sardinië tot staalfabrieken in het Ruhrgebied. 

Om 20.17 uur exact was de uitzending in België op de beeldbuis gekomen. Even had het beeld getrild, maar daarna was alles stabiel gebleven. Precies op tijd eindigde de uitzending, want dan verdween Telstar onherroepelijk achter de horizon.

Tijdens elke omwenteling van de satelliet om de aarde was er immers tussen de Verenigde Staten en Europa maar een 20-tal minuten contact mogelijk. Telstar was geen geostationaire satelliet, maar draaide rond de aarde. In de studio van de BRT werd intussen nagepraat met de Amerikaanse ambassadeur en vastgesteld dat het experiment een klinkend succes was.

Eind juli volgde de internationale telefoniestunt met Mechelen en andere Europese steden. Daarna volgden nieuwe mijlpalen in sneltempo. Telstar bleek een godsgeschenk en werd een rage. In Nederland werd een voetbalclub uit de Eredivisie omgedoopt tot Telstar. En bovenaan de hitlijsten prijkte de spacy gitaarinstrumental 'Telstar' van The Tornados, 

Het nummer van The Tornados werd trouwens ook gebruikt voor de begingeneriek van de populaire komische tv-reeks 'Willy's en Marjetten', die in 2006 liep op VRT1.

Het avontuur van Telstar 1 kwam voortijdig aan zijn einde, de schuld van het Amerikaanse leger. Eén dag voor de lancering van de kostbare satelliet had het leger een atoomproef uitgevoerd vanaf het Johnston-atol in de Stille Oceaan. De nucleaire test op 400 kilometer hoogte produceerde zodanige straling dat de transistors van Telstar niet langer goed konden functioneren.

Na 7 maanden hield de satelliet het voorgoed voor bekeken. Geen nood, op 7 mei 1963 stond de NASA al klaar om de meer geperfectioneerde Telstar 2 te lanceren, ditmaal in een hogere en veiligere baan om de aarde.

Zo konden aan het eind van het jaar televisiekijkers aan beide kanten van de Atlantische Oceaan genieten van een intercontinentaal samengesteld kerstprogramma. België leverde zijn bijdrage met beelden van kinderen die driekoningenliederen zongen in het historische Brugge.

De legendarische Telstar 1 mag dan dood zijn, hij draait nog steeds in een elliptische baan rond de aarde. Nooit werd hij uit zijn baan gehaald. Nog duizenden jaren kan hij daarboven blijven cirkelen als ruimtepuin.

Dichterbij - als een echt tastbare getuige van dit stuk telecommunicatiegeschiedenis - is het grondstation in het Bretoense Pleumeur-Bodou dat als museum is ingericht. Onder meer de sneeuwwitte en 50 meter hoge antennekoepel die in 1962 de eerste Telstarsignalen in Europa opving, is daar nog steeds te bewonderen.

Het kan bovendien verkeren. Tegenwoordig verloopt een groot deel van het intercontinentale telefoon- en internetverkeer alweer via kabels op de bodem van de oceaan. Glasvezelkabels hebben een grotere capaciteit dan de eens zo revolutionaire satellieten.