Werden er levende katten gegooid van het Belfort in Ieper?

De driejaarlijkse Kattenstoet in Ieper wordt telkens afgesloten met een ‘kattensmietienge’: stadsnar Brian Claeys staat daarvoor in een ijzeren kooi die uit een raam van het Belfort wordt geschoven, 35 meter hoog. Daar danst hij en maakt hij capriolen voor het publiek, alvorens de katjes naar beneden te gooien. "Het geeft een enorme kick om die massa te horen applaudisseren en juichen", zegt Brian. Die katjes zijn vandaag pluchen exemplaren, maar dat was in de middeleeuwen blijkbaar anders. 

Historica Hannelore Franck van het Yper Museum bevestigt dat er eeuwenlang levende katten van de Belforttoren gegooid werden. Ze baseert zich op ooggetuigenverslagen in kronieken en dagboeken. "De historische bronnen laten weinig twijfel bestaan", zegt Hannelore. 

"Een verslag uit 1716 bijvoorbeeld beschrijft hoe een man gekleed in een rode jas op een uitgeschoven plank stond, danste en capriolen maakte, om daarna de katten ‘met volle zwier op de markt onder het volk’ te gooien. Het was in die tijd een evenement. Mensen vonden het een aangenaam schouwspel, iets wat wij ons nu niet meer kunnen voorstellen." Er zijn zelfs getuigenissen van ouders die blij waren hun kinderen mee te kunnen nemen naar het evenement.

Een populaire verklaring stelt dat de katten werden gegooid omdat ze zich in de Lakenhallen te sterk hadden vermenigvuldigd. Stadsgids Hans vertelt die versie ook aan toeristen die Ieper bezoeken: katten werden ingezet om muizen te bestrijden in de opslagplaatsen voor laken, maar vermenigvuldigden zich zo snel dat de stad jaarlijks het overschot moest reduceren.

"Er was een kattenvanger die de katjes die te veel waren, ving", klinkt het. "De oplossing was de toren van het Belfort opklimmen en daar die katten gewoon naar beneden gooien." 

Historica Franck verwerpt die theorie. "We weten dat er 1 keer per jaar ongeveer 2 à 4 katten van de toren werden gegooid op een heel ritualistische manier. En daarmee ga je geen overpopulatie oplossen. Daarvoor kweken die beestjes gewoon veel te snel." 

Onderzoekers zoeken de verklaring eerder in de slechte reputatie van de kat in de middeleeuwen. "Vanaf de 12e eeuw komt er een connectie tussen de kat en de duivel, tussen het kwade en het slechte", legt Franck uit. "Waarschijnlijk was het kattenwerpen een ritueel om het kwade af te werpen en op die manier een goed jaar af te dwingen." Toch benadrukt Franck dat er geen geschreven verklaring bestaat voor het waarom.

In 1817 vond de allerlaatste kattenworp met levende dieren plaats. Dat noteerde de eerste stadsarchivaris van Ieper, Jean-Jacques Lambert. "Met de opkomende modernisering vonden ze dat toch niet meer zo'n goed gebruik", zegt de historica. Na de Eerste Wereldoorlog werd de traditie nieuw leven ingeblazen, maar dan met pluchen katten.

Bart Cafmeyer, die bijna 30 jaar de kattenstoet regisseerde, legt de link met de bredere middeleeuwse context. "De mensen hadden het in die tijd gemunt op die rare vrouwen die zich omringden met katten: zij wilden niet alleen de heks vernietigen, maar ook het dier dat erbij hoort", zegt hij. 

Hij wijst ook op gelijkaardige praktijken in Noord-Frankrijk, waar levende katten werden verbrand om een goede oogst af te smeken. "Daar waren heel wat vreselijke praktijken rond katten. En daaruit zijn de kattenfeesten ontstaan."

Uit die kattenfeesten groeide in de jaren vijftig de kattenstoet, want toen had Ieper nood aan toeristische aantrekkingskracht. "De toenmalige burgemeester vond dat ze niet alleen moesten inzetten op toerisme rond de oorlog, maar dat ze ook nog iets leuks moesten hebben. En het moest meer zijn dan een carnavalstoet,” vertelt Cafmeyer. 

Daarom gaat nu nog altijd elke 3 jaar een Kattenstoet uit in Ieper, met als letterlijk hoogtepunt de Kattenworp vanop de Belforttoren. Gelukkig voor de Ieperse katten met pluchen exemplaren.