Tomorrowland trekt als ‘beste dancefestival ter wereld’ jaarlijks duizenden bezoekers, maar werd tijdens vorige edities een aantal keer ontsierd door overlijdens gerelateerd aan druggebruik. Kunnen de politie en organisatoren druggebruik wel voorkomen? En waarom pakt elk festival dat anders aan? "Een uniforme aanpak is niet per se wenselijk", zegt drugscommissaris Ine Van Wymersch.
Drugs op festivals: "Geen enkele maatregel is de heilige graal"
Samenvatting:
Alle Belgische festivals hanteren een nultolerantiebeleid: wie betrapt wordt met drugs voor eigen gebruik, moet die afgeven en een boete betalen. Dealers riskeren een rechtszaak. Toch pakken politiezones en organisatoren het probleem elk op hun eigen manier aan.
Experts pleiten voor meer samenwerking en het delen van goede praktijken. "Vroeger werkte iedereen op festivals in silo's."
Festivals en drugs: hoe ernstig is de situatie?
"Het uitgaansleven, zoals een festival maar ook een groot studentenfeest, gaat gepaard met druggebruik. Dat gebruik komt altijd met risico's, zo simpel is het." Dat zegt Lies Gremeaux, hoofd bij de drugsunit van wetenschappelijk kenniscentrum Sciensano.
"We zien op festivals een hogere concentratie drugs dan elders", zegt Charlotte Colman, interfederaal drugscoördinator. Toch is het belangrijk om de omvang van het drugsgebruik op festivals te nuanceren, zegt ze: "Soms wordt het voorgesteld alsof de meeste Belgen cocaïne gebruiken, terwijl het in werkelijkheid om een minderheid gaat." Dat blijkt ook uit cijfers van het Vlaams expertisecentrum alcohol en drugs (VAD).
EDM-festivals = drugs?
Drugs worden vaak geassocieerd met electronic dance music (EDM), een genre dat populair is op festivals als Tomorrowland, Paradise City of Extrema Outdoor. Maar is die associatie ook terecht?
Volgens drugscommissaris Ine Van Wymersch moeten we niet naïef zijn: “Bepaalde muziekstijlen en festivals trekken meer synthetische drugsgebruikers dan andere." We mogen niet enkel focussen op Tomorrowland. Op 'hardcore'-festivals, zoals The Qontinent of Rampage, circuleren ook drugs", voegt Lies Gremeaux van Sciensano toe.
Drugscoördinator Charlotte Colman benadrukt dat dit niet betekent dat andere festivals wel drugsvrij zijn: "Het gebruik van alcohol- en illegale drugs op festivals is een realiteit."
De maatschappelijke aandacht voor drugs op festivals nam scherp toe na enkele drugsdoden, onder meer op Dour en Tomorrowland. Op Tomorrowland stierf vorig jaar een Canadese vrouw van 35.
In 2023 waren er 2 sterfgevallen op het festival: een medewerker van 26 en een bezoeker van 35 uit Thailand. Alle overlijdens hielden wellicht verband met drugs.
Wellicht dus, want een officiële verklaring voor een overlijden komt er vaak niet. We spraken met het Universitair Ziekenhuis Antwerpen (UZA), maar dat kan door het medisch beroepsgeheim geen concrete inzage geven in het aantal druggerelateerde opnames en sterfgevallen op Tomorrowland.
Nog een belangrijke nuance: de aanwezige hulpdiensten op Tomorrowland lieten vorig jaar optekenen dat slechts 1,6 procent van de verzorgingen te maken had met drugs, wat neerkwam op zo’n 29 verzorgingen.
In 2022 waren er in beide weekends zo’n 5.000 verzorgingen bij de EHBO. De meest voorkomende kwaal? Geen alcohol of drugs, wel verzwikte enkels.
Wat doen festivals al tegen drugs?
Alle Belgische festivals hebben een nultolerantie ten aanzien van druggebruik. Festivalgangers die betrapt worden met drugs voor eigen gebruik moeten die drugs afgeven en direct een boete betalen. Dat wil zeggen dat het parket een onmiddellijke minnelijke schikking (OMS) oplegt.
Op Reggae Geel bedraagt die boete 150 euro voor softdrugs en 300 euro voor harddrugs. Overtreders die ze allebei bij hebben moeten een OMS van 450 euro betalen.
Criminele organisaties moeten het idee hebben dat festivals een gesloten muziekburcht zijn.
Ine Van Wymersch, nationaal drugscommissaris
Voor dealers zijn de straffen zwaarder. Zij worden rechtstreeks gedagvaard en komen voor een rechter. Een dealer herkent men aan de grote hoeveelheden drugs, cash of verpakkingsmateriaal. De politie beschikt ook over speciale 'cashhonden', die grote sommen contant geld kunnen opsporen.
"We moeten vooral de aanbodzijde verstoren", zegt nationaal drugscommissaris Ine Van Wymersch: "Criminele organisaties moeten het idee hebben dat festivals een gesloten muziekburcht zijn, waar muziek het roesmiddel is."
Hoe controleert de politie?
De meeste drugscontroles gebeuren door een klassieke ‘wasstraat’. Festivalgangers worden aan de ingang gecontroleerd, bijvoorbeeld door drugshonden. Colman waarschuwt voor een ondoordachte inzet van die honden. “Onderzoek duidt op het gevaar dat sommige mensen dan in één keer al hun drugs innemen, wat dus risicovol kan zijn.”
In bijna alle zones patrouilleert de politie ook in burger op het festival. De politiezone Turnhout ging op Sunrise Festival nog een stapje verder: een gespecialiseerd droneteam legt overtredingen vast vanuit de lucht.
Drugstesting?
Het NICC, het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie, is op grote festivals aanwezig om inbeslaggenomen drugs meteen te testen. Er bestaan verschillende vormen van testing.
In de eerste plaats worden drugs getest om na te gaan welke stoffen ze bevatten. “Mensen denken soms dat ze een oppeppende pil kopen, maar eigenlijk gaat het om een ‘downer’. Dan is het risico groter dat ze een overdosis nemen, omdat het gewenste effect uitblijft”, verduidelijkt Colman.
Drugstesting voor festivalgangers is bij ons niet mogelijk, omdat het volgens Colman en Van Wymersch een "vals gevoel van veiligheid" geeft: pillen uit dezelfde batch variëren in dosering en omdat iedereen er anders op reageert, is zo'n test "vaak geen echte service".
Volgens Gremeaux winnen 'schadebeperkende' maatregelen wel terrein in de Europese drugsstrategie. "Er lopen studies naar drugstesting voor gebruikers. Niet op het festival zelf, maar in Nederland kan dat bijvoorbeeld al op 70 locaties in het land."
Drugslab
Als Belgische tak van het EU-drugsagentschap (EUDA) volgt Sciensano de situatie nauwgezet. "Festivals fungeren als ideale kweekvijver voor drugstrends", zegt Gremeaux.
Die informatie stelt Sciensano in staat om aan risicoanalyse te doen. Een algemene trend is dat drugs steeds vaker combinaties van stoffen bevatten. "Witte poeders worden steeds complexer: je weet tegenwoordig echt niet meer wat daarin zit", zegt Gremeaux
Sciensano waarschuwt bij gevaarlijke drugs vooral nooddiensten en festivals, maar zelden het grote publiek. Dit is een bewuste afweging om de nieuwsgierigheid niet te prikkelen. "Soms gaan festivalgangers net op zoek naar dat gevaarlijke middel", waarschuwt Colman.
"Tomorrowland is op dat vlak uniek: de hele wereld komt daar samen op een paar hectare. Dat zorgt voor een verdubbeling van de risico's, want niet enkel de producten zijn superdivers, maar ze zijn ook niet altijd gekend bij de mensen die er interesse in hebben."
Drugsvuilbakken
Op Tomorrowland, Dour of Paradise City vind je ook zogenaamde 'mercy bins' aan de ingang. Daarin kunnen festivalgangers, vrijwillig en zonder bestraffing, hun drugs dumpen. “Uit onderzoek weten we dat zonder context dat niet werkt. Het wordt vaak gewoon gebruikt als vuilnisbak”, aldus Colman.
Op Paradise City maakt dat deel uit van een discrete drugsaanpak: geen wasstraat, geen drugshonden en geen zichtbare politiemacht. Wel controleurs in burger die opgaan in de menigte om verdacht of afwijkend gedrag op te sporen.
Goede afspraken maken goede vrienden
Communiceren over drugsregels, voornamelijk vooraf, is cruciaal volgens alle experts. "Daar werd dit jaar extra hard op ingezet", vertelt de woordvoerder van Tomorrowland, Debby Wilemsen.
Buitenlandse bezoekers verwarren de drugswetgeving vaak, stelt Van Wymersch: "Wie via Amsterdam naar Tomorrowland reist, ziet dat dikwijls als één gebied met dezelfde regels. We moeten festivalgangers informeren, maar als je geen cannabis kan kopen op het festival, is het niet legaal."
Wie via Amsterdam naar Tomorrowland reist, ziet dat dikwijls als één gebied met dezelfde regels, maar als je geen cannabis kan kopen op het festival, is het niet legaal.
Ine Van Wymersch, nationaal drugscommissaris
"Als je gebruikers de toegang ontzegt als afschrikmiddel, moet je dat vooraf duidelijk maken. Een eenvoudig bord met 'doe geen drugs' werkt niet: niet elke preventie is goede preventie”, zegt Colman.
De strijd tegen drugs voer je overal, ook achter de schermen: "Dat doen we door crewtrainingen te geven, want de regels gelden voor iedereen: medewerkers, VIP's, artiesten ... Daar werd vroeger minder op ingezet", vertelt Colman.
Op Rock Werchter werden dit jaar ook drugshonden ingezet bij de backstage, waarbij negen crewleden werden betrapt en hun festivalbandje werd doorgeknipt.
Correct doorverwijzen
Niet alleen de politie of organisatoren kunnen het verschil maken. Colman is daarom een groot voorstander van We Care A Lot, een organisatie die festivalgangers met hulpvragen, bijvoorbeeld over drugs of grensoverschrijdend gedrag, correct doorverwijst.
Volgens Gremeaux is de gezondheid en veiligheid van festivalgangers een collectieve verantwoordelijkheid. "Door het grote maatschappelijke en culturele stigma ontbreekt het ons echter aan een open taal om over drugs te communiceren. Omdat bezoekers soms niet durven toe te geven dat ze gebruikt hebben, wordt de stap naar hulp bemoeilijkt."
Nazorg en expertise zijn daarom cruciaal, zeggen experts. "Zo kan water voor een oververhitte druggebruiker net gevaarlijk zijn", zegt Colman. Nazorg stopt ook niet aan de uitgang van het festival: "Iemand onder invloed kan ook rond het festival voor overlast zorgen, bijvoorbeeld in het verkeer."
Zorgt een verschillende aanpak niet voor willekeur?
Gremeaux pleit voor een meer eenvormige aanpak tegen drugs op festivals. "Soms ga je naar een festival en verschillen de controles met die van op een festival het weekend ervoor. Een minimum aan regels zorgt voor minder grijze zones of ruimte voor interpretatie."
Volgens An Berger, de woordvoerder van de Federale Politie, worden de grote lijnen door de bevoegde gerechtelijke en bestuurlijke overheden bepaald. “Dat is logisch, aangezien elk festival zijn eigenheid heeft.”
Dat bevestigt Colman: "Het leidt niet tot willekeur. Die politiezones handelen op festivals binnen een algemeen drugs- en strafrechtelijk beleidskader, maar daarbinnen kan het bevoegde parket afhankelijk van de lokale noden wel accenten leggen.” Dat heet het opportuniteitsbeginsel.
Het Nationaal Drugscommissariaat en de Algemene Cel Drugsbeleid (ACD) werken aan een adviserend en richtinggevend kader dat meer houvast kan brengen", vertelt Colman. "Na de festivalzomer leggen we de 'good practices' van alle festivals samen", zegt Van Wymersch.
Is drugs dan geen prioriteit?
Voor Dour Festival is maatwerk de beste strategie, stelt korpschef Patrice Degobert: "Elk festival is uniek. Onze bezoekersaantallen bedragen bijna driemaal de bevolking van het dorp Dour, wat unieke uitdagingen meebrengt."
Hij benadrukt dat drugs niet dé prioriteit zijn. “De grootste uitdaging is de mobiliteit op en rond het festivalterrein. De drugsoverlast is niet aanzienlijker dan bij een lokale discotheek, alleen is de schaal veel groter."
"Het frustreert organisatoren ook dat drugs worden voorgesteld als hun enige zorg", zegt Van Wymersch. "Een veilig festival gaat over zoveel meer: crowdmanagement, veilig verkeer, wat als er noodweer toeslaat ...?"
Wat brengt de toekomst?
De neuzen staan volgens Van Wymersch in dezelfde richting: “Wat iedereen bindt, is dat men een veilig festival wil waarin genieten van de muziek en het samenzijn primeert."
Dat beaamt Gremeaux: "Vroeger werkte iedereen op festivals in silo's. Een aantal festivals is daarin al gegroeid, maar er is nog ruimte voor verbetering." Geen enkele maatregel is de heilige graal, besluit ze. "Er is al veel veranderd, maar veel mensen weten dat het nog beter kan en werken daar achter de schermen heel hard aan."
