Het is uitzonderlijk dat een brandweerman brand sticht en dan nog betekent dat niet automatisch dat het om een pyromaan gaat. Dat zegt forensisch psychiater Rudy Verelst na de bekentenis van een brandweervrijwilliger van 18 dat hij vuur aanstak bij de bosbrand in Fontainebleau. "Brandstichting kan ook een vorm van antisociaal gedrag zijn bij jongeren."
Wat drijft een jonge brandweervrijwilliger om brand te stichten in het bos van Fontainebleau?
Igor Baisier
Gepubliceerd:
De vrijwillige brandweerman van 18 in Fontainebleau gaf dinsdag toe dat hij "met een aansteker en benzine takjes in brand heeft gestoken". Dat is opmerkelijk, maar het is niet de eerste keer dat zoiets voorvalt.
In 2021 kreeg een brandweerman (23) een voorwaardelijke celstraf van 40 maanden voor brandstichting. De jongeman sloeg 2 keer toe in Zelzate, op een steenworp van zijn eigen woning. Hij was nadien ook aanwezig bij de bluswerken.
Een extreem voorbeeld is de Amerikaans brandweerman John Orr , die jarenlang onopgemerkt bleef. Hij gebruikte zijn expertise om ruim 2.000 branden aan te steken, met 1 keer 4 dodelijke slachtoffers tot gevolg, om ze vervolgens zelf te blussen.
Paradox van de brandweerman
Dat een brandweerman brand sticht, is "in se uitzonderlijk, maar het hoeft tegelijk niet te verbazen", zegt forensisch psychiater Rudy Verelst. "Pyromanen begeven zich graag in contexten met vuur, maar uiteraard is niet elke brandweerman een pyromaan in spe."
Pyromanen begeven zich graag in contexten met vuur, maar uiteraard is niet elke brandweerman een pyromaan in spe
Prof. Dr. Rudy Verelst, forensisch psychiater UZ Leuven
"Het gaat om een diepe fascinatie en nieuwsgierigheid naar vuur en alles wat ermee samenhangt, inclusief de gebruiksvoorwerpen en de gevolgen ervan." Dat zegt professor (KU Leuven) en forensisch psychiater Ingeborg Jeandarme, die ook criminoloog is en hoofdgeneesheer in het forensisch psychiatrisch centrum (FPC) van Antwerpen.
Wat is een pyromaan?
Bij pyromanie gaat het om het opzettelijk en doelgericht brandstichten. De brandstichting gaat gepaard met een duidelijke interne opbouw van spanning, gevolgd door ontlading op het moment van de brand.
Bij echte pyromanie draait alles om de opbouw van lustgevoelens en het niet kunnen hanteren van de eigen impulsiviteit. Het mag geen eenmalig incident zijn. Om van pyromanie te spreken moet het gedrag zich vaker, bijvoorbeeld 4 à 5 keer, hebben voorgedaan.
De vraag die zich opdringt, is of de brandweer bij de aanwerving niet grondiger kan screenen op mogelijke brandstichters. "Dat is erg moeilijk, want de diagnose van pyromanie wordt altijd na de feiten vastgesteld", aldus Verelst.
Indirect peilen naar de interesse in de job kan, maar er tijdens het sollicitatiegesprek direct naar vragen gaat voor Jeandarme te ver. "Je gaat ook niet aan elke leerkracht vragen of zij een seksuele voorkeur hebben voor kinderen."
Je gaat ook niet aan elke leerkracht vragen of zij een seksuele voorkeur hebben voor kinderen
Prof. Dr. Ingeborg Jeandarme, forensisch psychiater en hoofdgeneesheer FPC Antwerpen
Verelst zegt dat het thema wel meer besproken kan worden, ook binnen de brandweer, om het taboe te doorbreken. "Al blijft de kans klein dat iemand er openlijk voor uitkomt. Zelfs met diepe gesprekken kan je pyromanie niet altijd detecteren."
Leeftijdsgebonden?
Wat opvalt, is de jonge leeftijd van de brandstichter. Ook dat is geen toeval, zegt Verelst. "We moeten elk geval individueel bekijken, maar het gaat niet altijd om pyromanen. Brandstichting kan ook een vorm van antisociaal gedrag zijn bij jongvolwassenen."
Dat laatste kan, weliswaar bij kleine incidenten, net een teken zijn van een gezonde ontwikkeling. "Jongvolwassenen overschrijden soms kleine grenzen, denk aan te snel rijden of iets stelen uit de winkel."
Toch waarschuwt Verelst voor de omvang van deze brandstichting. "Dit kan een bewuste afzetting zijn tegen de maatschappij. Dat kan uit wraak of om financieel gewin zijn, maar even goed als reactie op een groene beweging. Het is essentieel om dat sentiment te vatten vooraleer je met zo iemand aan de slag gaat."
We moeten met andere woorden voorzichtig zijn met de term 'pyromanie'. Slechts in een klein aantal brandstichtingen gaat het om mensen met de aandoening pyromanie, zei Verelst vorig jaar nog.
Hij was toen te gast bij De Wereld van Sofie op Radio 1 naar aanleiding van de grote heidebrand in het Nationaal Park Hoge Kempen. "De meeste branden worden aangestoken om andere redenen", zei hij toen.
En dat is ook zichtbaar in de cijfers. “Ongeveer 1 procent van de bevolking zou geïnteresseerd zijn in brandstichting en er een zekere fascinatie voor hebben. Daarvan is er nog een véél kleiner percentage dat daadwerkelijk aan pyromanie lijdt.”
Behandeling
Pyromanie kan men "onder controle krijgen" en wordt hoofdzakelijk behandeld met cognitieve gedragstherapie. "Die gesprekken richten zich vooral op het herkennen van triggers," vertelt Jeandarme. Soms wordt ook medicatie gegeven die inspeelt op de obsessieve dranggevoelens.
"Voor jongvolwassenen die zich antisociaal gedragen, focussen we eerder op normen en waarden. We gaan in op de gevolgen van de brand, zoals de impact op slachtoffers en de directe omgeving", voegt Verelst toe.
Tweede kans?
Verelst sluit niet uit dat in sommige gevallen de jongvolwassenen een tweede kans moeten krijgen bij de brandweer. "Al zal dat gezien de impact van deze brand erg moeilijk liggen."
Verelst benadrukt vooral dat opvolging, zowel bij pyromanen als antisociale jongvolwassenen, cruciaal is. "Het risico op recidive bij pyromanen is hoog." Al kan men nooit volledig uitsluiten dat iemand toeslaat. "Dat behoort nu eenmaal tot de openheid van het menselijk bestaan."
Gelukkig blijven dit soort voorvallen eerder de uitzondering dan de regel, besluit Verelst: "Pyromanie is en blijft een zeer zeldzame stoornis."
