Kunstenfestival Watou herstart en omarmt het collectieve

In 2025 organiseerde de stad Poperinge noodgedwongen - uit geldgebrek - een lightversie van het kunstenfestival in Watou. Dit jaar wordt de draad weer opgepikt, mede dankzij nieuwe subsidies van de Vlaamse overheid. Op die manier zou het beroemde kunstenfestival aan de schreve weer toekomst krijgen.

Er wapperen mooi vormgegeven vlaggen op het marktplein, je leest al een eerste gedicht op een fietsenstalling en de deur van het festivalhuis staat wijd open om bezoekers de weg te wijzen naar een 10-tal locaties waar kunst en poëzie elkaar wederzijds bestuiven. Het is weer zover: het kunstenfestival Watou is herstart.

De titel van deze editie is ‘Gemene wegen’. Danielle van Zuijlen, 1 van de 3 curatoren, vond inspiratie bij haar voorganger Gwij Mandelinck, die ooit schreef: “Ik loop over gemene wegen die voor de ene helft België en voor de andere helft Frankrijk toebehoren.”  

“In onze hedendaagse taal is ‘gemeen’ vooral iets negatiefs is, maar in deze Watou-editie gaan we in op beide betekenissen: het positieve, het gemeenschappelijke, maar ook de achterkant van dat begrip, als je mensen van buiten je groep uitsluit.” ‘Gemene wegen’ gaat niet over verbondenheid als iets vanzelfsprekends, maar over samenwerking over verschillen heen. “Frictie en conflict horen erbij”, zegt Danielle van Zuylen.

Met inwoners van Watou is bijvoorbeeld een ‘Gemene raad’ opgericht, die zelf activiteiten organiseert. De vergaderingen vinden plaats onder een artistieke shelter.

“Gemene wegen zijn er overal," zegt Danielle van Zuijlen. "We hopen dat je als bezoeker denkt: oké, ik kan misschien zelf wel eens wat meer ondernemen in mijn omgeving met buren of andere mensen. Het kan zomaar dat deze editie van Watou daartoe aanzet!”

Samenwerken, dat hebben de makers dit keer zeker gedaan. Er zijn 7 collectieve artistieke interventies. ‘Het geluid van de stilte’ is het werk van dichter Lotte Dodion, beeldend kunstenaar Griet Dobbels en muziek- en theatermaker Cesar Janssens. Vorige zomer wandelden ze met tientallen mensen door het landschap van Watou. Elke wandelaar droeg een stok met een 'stiltevanger' van transparant textiel.

Nu, een jaar later, liggen de stiltevangers bij elkaar en wordt er een wolkenhemel overheen geprojecteerd. Dichter Lotte Dodion schreef woorden bij de stilte. Haar gedicht wordt ten gehore gebracht door een ‘gedichtenorgel’, een technologische hoogstandje dat werkt met een schijf met ponsgaatjes en een netwerk van hangende speakers. Je hoort de woorden deels gecomponeerd, deels lukraak door de ruimte buitelen, een indringende ervaring.

Ieder zijn stilte. “Je hebt de stilte of het geluid van de buitenwereld waarover we geen controle hebben. Luister, er rijdt een auto voorbij... Er is ook een stukje stilte in onszelf waarvoor we kunnen kiezen door te stoppen met praten. Maar er is ook een innerlijke stilte of een innerlijk lawaai van het aapje in ons hoofd zoals bij mij,” lacht Lotte Dodion.

Voor ons drieën is de stilte al heel anders, vult Griet Dobbels aan. “Voor mij als beeldend kunstenaar zit de stilte in het visuele, bijvoorbeeld in deze grote lege sokkel, een stille ruimte.” 

“Een ode aan de stilte”: zo noemt Cesar Janssens de installatie. “Geluid is ook nodig, maar we voelen wereldwijd dat de stilte wordt verdrongen. We moeten dat weer in balans brengen.” Klopt, vindt Griet Dobbels. “In de 2 jaar dat we aan dit project werken, is de wereld veel luider geworden.”   

Het collectief Ai Ai Poëzie - dichter Maud Vanhauwaert, informaticaprofessor Christophe Scholliers van UGent en vormgever Jelle Jespers - stelt een speels-provocerend project voor in Watou.  

Op enkele videoschermen verschijnt brabbeltekst. Maud Vanhauwaert probeert toch voor te dragen. “Maar ik heb geen idee wat ik net gelezen heb. Het is een 'gedicht' van Woutje, een AI-dichter die we hebben gecreëerd. We voeden hem de hele zomer met alle gedichten die ooit op de kunstenfestivals van Watou sinds 1992 zijn getoond en in de catalogi staan.” 

Op basis van die bestaande poëzie gaat de AI-dichter zelf aan de slag. "We hebben een AI-model gemaakt dat net werkt zoals andere modellen. Woutje voorspelt telkens het meest waarschijnlijke volgende woord. Zoals je ziet: de gedichten vandaag zijn helemaal nog niet goed, maar de teksten zullen veel beter worden," zegt Christophe Scholliers van UGent.  

De eerste weken krijgen de bezoekers telkens 3 teksten te zien, 3 creaties van Woutje. Daaruit kunnen ze eentje kiezen. Op basis van al die voorkeuren wordt Woutje verder getraind. Later deze zomer kan de bezoeker dan weer kiezen uit 3 (anonieme) teksten: 2 van Woutje en 1 van een echte dichter. Maud Vanhauwaert kijkt al uit naar het resultaat: “Stel: je krijgt te horen dat je een AI-gedicht hebt gekozen, verandert dat je perceptie ervan?”

Maud Vanhauwaert beseft dat AI een heet hangijzer is. "Ik zie dit wel als een soort Trojaans paard dat we binnengereden hebben in het vredige Watou. Met een zekere schroom, want persoonlijk hou ik zelf toch het meest van poëzie als een soort gestolde tijd. Maar we kunnen niet meer om AI heen. Hier willen we samen onderzoeken wat de gevaren, uitdagingen én mogelijkheden zijn van AI in de poëzie."

Op de markt van Watou staat een oude schandpaal. Mogelijk wordt Woutje de AI-dichter daar eind deze zomer naartoe gebracht. Bezoekers kunnen stemmen: mag hij blijven leven of niet? Michaël Vandebril, curator poëzie van het kunstenfestival, behoort alvast niet tot team-Woutje. 

Vandebril is de man die de gedichten in Watou weet te koppelen aan de kunstwerken, zowel met nieuwe poëzie als met bestaande, passende gedichten. "Poëzie leeft hier echt op verschillende manieren: visueel, in audio, bewegend, soms gefragmenteerd. Er zijn  veel vormen om poëzie te schrijven en ook veel manieren om dit naar een publiek te brengen. Dichters zijn daar ook zelf mee bezig."

Na enkele jaren afwezigheid is de Douviehoeve weer 1 van de sfeervolle locaties van Watou, een oase van rust wat buiten het dorp. In de oude schuur klinkt ritmisch getokkel als van een marimba. Het blijken grote boomstammen te zijn die worden ‘bespeeld’ door robotarmen. 'Between the lines' is een werk van Marjolijn Dijkman dat tot nadenken stemt over oorlog en vrede, over ecologie en klimaatopwarming.

De boomstammen komen uit Verdun, net als de Westhoek een slagveld van de Eerste Wereldoorlog. De sparren die er na de oorlog werden aangeplant, zijn bij een recente hittegolf bezweken door een invasie van letterzetters, een soort kevers.

“De stammen worden bespeeld als een orkest. Iedere boom heeft z’n eigen dikte, hardheid en klank. Henry Vega heeft er een compositie voor geschreven, die herinnert aan militaire trommels, maar ook aan morsecode." Op een reusachtig scherm lopen intussen videobeelden. “Je ziet de loopgraven op oude luchtfoto’s, die lijken op de tunneltjes die de letterzetter graaft onder de schors. Micro en macro in dit werk tussen verleden en heden,” legt Marjolijn Dijkman uit.

Ook het kasteel van het domein De Lovie, even buiten Poperinge, doet weer mee met het kunstenfestival. De Lovie is een instelling voor mensen met een beperking. Voor de eerste keer stellen bewoners hun eigen kunstwerken tentoon in het kasteel. Ze werken daarvoor samen in hun artistieke vrijplaats, Studio Artîlerie en brengen zowel schilderkunst, grafiek, sculpturen als video-installaties.

Ontroerend is de kasteelzaal die De Ambulanten hebben ingenomen. 3 kunstenaars hebben jaren samengewerkt met de bewoners van een woonzorgcentrum in de Marollen in Brussel. ‘Small gestures of care’ toont draden, stoffen, kant-, naai- en borduurwerk met wonderlijke teksten: "Ik had het onthouden, maar ik ben het vergeten". Of hoe kunst en zorg samengaan.