Nadat onderschepte TikTok-berichten aanslag op Hasseltse school voorkomen: hoe weet je wat online leeft bij jongeren?

"Het is eigenlijk echt noemenswaardig dat de directie die accounts of chatgroepen gevonden heeft, want dat toont aan dat ze een idee hebben van de leefwereld van jongeren en dat er iets aan de hand was en dat ze moesten ingrijpen", reageert Lara Schreurs, assistent-professor aan het Lab voor Media Psychology aan de KU Leuven. 

Dat is niet vanzelfsprekend, zowel voor scholen als voor ouders. "Toch geven we mee aan iedereen die zich in de leefwereld van jongeren bevindt dat het minstens even belangrijk is om te weten wat er online gebeurt als wat er op de speelplaats gebeurt. Die 2 zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden."

Bovendien wijst onderzoek uit dat net bij nare of ernstige online berichten jongeren al helemaal niet snel hulp zullen vragen. "Net omdat ze het gevoel hebben dat ouders en leerkrachten niet begrijpen wat die online wereld voor hen betekent, of omdat ze bang zijn om verkeerd begrepen te worden of om gestraft te worden als er iets misgaat", legt Schreurs uit. 

Voor Schreurs is de weg vooruit duidelijk. "Je moet oprecht betrokken zijn en interesse tonen. Probeer de signalen op te merken wanneer er bij leerlingen iets gaande zou kunnen zijn en vraag daar ook naar. Probeer ook een vertrouwensband te creëren, zodat ze naar jou durven komen." 

"Dat lijkt bij deze school toch goed gelukt te zijn", voegt Youcef Naimi toe, deradicalisingersexpert bij expertisecentrum Ceapire dat werkt rond radicalisering en extremisme. "Leerlingen kunnen heel anders aankijken tegen monitoring dan tegen een open cultuur en vertrouwen."

Toch is het niet zo eenvoudig als het lijkt. "Scholen worden vaak gehinderd door hun eigen visie of beleid. Daarnaast speelt vrije meningsuiting een rol", legt hij uit. "Scholen en leerkrachten hebben het vaak moeilijk als leerlingen op een onverantwoorde of foute manier bepaalde zaken delen, zowel offline als online. Wanneer moet je sanctioneren en wanneer kies je voor vertrouwen en gesprek?"

Het draait volgens Naimi vooral om sensibilisering. "Stap 1 is altijd weten wat dat nieuwe fenomeen net inhoudt, wat de impact op jongeren is en hoe je ermee kan omgaan. Leerkrachten en ouders hebben kapstokken nodig om die gesprekken aan te gaan, want ik zie vaak dat ze twijfelen, omdat ze vrezen niet genoeg expertise te hebben." 

De gearresteerde jongeren beraamden de aanslag anoniem via TikTok. Binnen Europa moet dat platform, net zoals anderen, zich sinds 2024 aan de Digital Services Act houden. "Dat is een groot Europees kader om sociale media te verplichten om gebruikers, en specifiek ook minderjarigen, beter te beschermen", duidt Schreurs.

Dat moet volgens de onderzoekster op verschillende manieren. "Denk dan aan het controleren van content, om illegale of schadelijke content onmiddellijk te verwijderen. Voor gebruikers moet het ook heel gemakkelijk zijn om problemen te melden of hulp te krijgen. Als je bijvoorbeeld in zo'n chatgroep terechtkomt en je voelt je daar heel ongemakkelijk bij, moet je dat op een eenvoudige manier kunnen rapporteren. Dat is nu vaak heel omslachtig."

Naimi voegt wel een belangrijke kanttekening toe. "Extremistisch materiaal detecteren en verwijderen brengt technische uitdagingen met zich mee. Gebruikers, soms erg jonge mensen, zijn erg goed in het omzeilen van detectiemechanismen. Visueel of via audio kunnen ze bepaalde boodschappen zo communiceren, dat andere gebruikers ze doorhebben, maar ze voor de platformen onzichtbaar blijven of onschuldig overkomen. Dat is een constant kat-en-muis-spel." 

Als voorbeeld verwijst hij naar het populaire spel Roblox, dat wereldwijd tientallen miljoenen heeft. Vaak zijn dat erg jonge spelers. "In essentie is het zeer onschuldig, maar spelers maken heel wat personages aan en geven die uiterlijke kenmerken die extremistische content bevatten, zoals hakenkruisen of IS-symbolen. Die verwijzingen zijn zo subtiel, dat het platform ze mist. Dat zagen we 10 jaar geleden niet." 

Tegelijk is Naimi ook niet naïef. "Het zijn nog altijd bedrijven die streven naar winstmaximalisatie en engagement. Op de meeste sociale mediaplatformen lokt dat radicale of extremistische discours heel wat engagement."

"Het is nu dus een beetje afwachten welke regels de platformen zullen toepassen", besluit Schreurs. "Ook zullen we moeten zien of Europa rechtszaken gaat aanspannen om de platformen echt te dwingen die regels te volgen."