Japanse burgemeester neemt als eerste ooit moederschapsverlof en ontketent nationaal debat

In veel landen zou niemand er vreemd van opkijken. Maar toen de Japanse burgemeester Shoko Kawata in mei aankondigde dat ze haar 1e kindje verwachtte en moederschapsverlof zou nemen, stonden sociale media en  opiniepagina's er vol van. 

Het nationale debat dat daarop ontstond, is vandaag nog altijd aan de gang. Over de obstakels waar werkende vrouwen nog altijd mee te maken hebben bijvoorbeeld, hetzij op de werkvloer, in leidinggevende functies in bedrijven of in de politiek. Mogen verkozen functionarissen wel moederschapsverlof opnemen?

Shoko Kawata is de burgemeester van de stad Yawata in de prefectuur Kyoto, in het westen van Japan. In 2023, op haar 33e, raakte ze verkozen. Ze werd de jongste vrouwelijke burgemeester ooit in Japan, en daarmee haalde ze het nationale nieuws.

Sinds haar aantreden focust ze zich op haar werk in Yawata, maar sinds kort staat ze opnieuw in heel Japan in de schijnwerpers. In mei maakte Kawata namelijk bekend dat ze zwanger is van haar 1e kindje. De bevalling is gepland voor midden september.

In een adem kondigde Kawata aan dat ze moederschapsverlof zou nemen: 8 weken voor en 8 weken na de geboorte. Toen ze wist dat ze zwanger was, besloot ze een plaatsvervanger aan te duiden die de dagelijkse gang van zaken zal regelen. 

"Systemen kunnen veranderd worden, maar mensen niet", zei ze op een persconferentie bij de aankondiging. "Ik kan geen man worden."

De aankondiging dat Kawata moederschapsverlof zou nemen, veroorzaakte heel wat ophef. In kranten en online ontstond een verhitte discussie. Veel mensen verdedigden haar keuze, anderen schoten die dan weer regelrecht af.

Een van de luidste critici was Toshio Tamogami, een gepensioneerd generaal en nationalistisch politicus. Hij schreef op X dat hij "een groot gevoel van ongemak had over iemand in een openbaar ambt die zo'n lange vakantie neemt".

Vrouwen die kinderen willen krijgen of zwangerschapsverlof nemen, zouden zich niet verkiesbaar moeten stellen, zei hij in interviews.

Kawata had verwacht dat er kritiek zou komen, maar verbaasde zich over de omvang en heftigheid ervan, vooral online. "In het stadhuis, in mijn stad, onder mensen in mijn directe omgeving, waren de reacties overweldigend positief", zei ze onlangs in een interview met The Japan Times.

"Maar er kwam ook sterke tegenkanting van mensen die mij niet kennen. Wat ik online zie en wat ik rechtstreeks van inwoners hoor, voelt heel anders. Persoonlijk waren mensen ondersteunend. Online waren de reacties veel harder".

"De beslissing om moederschapsverlof op te nemen was niet moeilijk, omdat ik kinderen krijgen en een publieke functie nooit als onverenigbaar heb gezien", zei Kawata in datzelfde interview. "Ik vond gewoon dat het iets was dat als normaal beschouwd moest worden."

Officieel is het geen moederschapsverlof. Ambtenaren in Japan hebben er wel recht op, maar dat geldt niet voor lokale verkozen functionarissen. Er bestonden geen gemeentelijke regels voor en dus moesten Kawata en haar medewerkers zelf een regeling uitwerken.

Haar taken worden overgenomen door een naaste medewerker, maar zij zal wel dagelijkse briefings krijgen over belangrijke zaken. De verantwoordelijkheid zal wel altijd bij haar blijven liggen. Ze wordt altijd betrokken bij cruciale beslissingen. En er ligt ook een regeling op tafel over haar salaris.

De beslissing van Kawata komt er op een moment dat Japan worstelt met een dalend geboortecijfer. Volgens The Japan Times zijn vorig jaar in Japan 705.809 geboortes geregistreerd. Het was al de 10e  daling op rij, en bovendien het laagste geboortecijfer sinds de start van de registraties in 1899.

Daarnaast blijft de kloof tussen mannen en vrouwen in leidinggevende functies groot. Japan is de op 4 na grootste economie ter wereld, maar scoort steevast laag in gendergelijkheid. In een ranglijst van het World Economic Forum staat Japan 118e op een lijst van 148 landen. Het is het slechtst presterende G7-land op dat vlak.

Ook in de politiek zijn vrouwen zeer sterk ondervertegenwoordigd. Volgens The Japan Times wordt minder dan 5 procent van de 1.741 gemeenten geleid door een vrouwelijke burgemeester. Het land heeft met Sanae Takaichi nu wel zijn eerste vrouwelijke premier, maar de regering krijgt regelmatig kritiek dat ze niet genoeg doet om meer vrouwen de politiek in te krijgen.

Volgens Kawata komt een deel van de kritiek op haar keuze voort uit de wijd verspreide overtuiging dat mensen in een openbaar ambt hun privéleven moeten opgeven en zich volledig aan de bevolking moeten wijden.

"Het belangrijkste argument van critici is dat zwanger worden terwijl je een functie met grote verantwoordelijkheden hebt, onverantwoordelijk is", zei ze aan The Japan Times. "De maatschappij zegt dat ze meer kinderen nodig heeft, maar de bevalling is nog altijd een individuele verantwoordelijkheid. Kinderen zijn welkom, maar de bevalling zelf niet."

Kawata neemt ook de verwachtingen over publieke dienstverlening op de korrel. "Ambtenaren moeten hun plichten boven alles stellen. Ze moeten altijd aanwezig en aan het werk zijn. Ik begrijp waar dat vandaan komt, maar het creëert een omgeving waarin zelfs tijdelijk afwezig zijn zeer streng wordt beoordeeld".

"Dit is een zeer strikt, geïdealiseerd beeld van de publieke dienstverlening. Ik vind het opvallend dat er een verwachting is om 24 uur per dag beschikbaar te zijn, en dat mensen zwaar worden bekritiseerd als ze dat niet zijn, alsof het een ernstige tekortkoming is."

Van vrouwen in de politiek, maar ook in andere sectoren, wordt verwacht dat ze zich aanpassen aan systemen rond mannelijke werkstijlen, zegt Kawata. Ze legt de link met het dalende geboortecijfer.

"Er is een bredere maatschappelijke structuur waarin mensen steeds vaker kiezen voor werk in plaats van kinderen krijgen of het uitstellen. Het is belangrijk om dit als een structureel probleem te beschouwen in plaats van een individueel probleem."

"Als we politici bekritiseren die zwangerschapsverlof opnemen, sluiten we in feite alle vrouwen tussen de 20 en 40 jaar – vrouwen die zwanger kunnen worden – uit van openbare functies", zegt Kawata in een interview met BBC . 

Ze zou graag een samenleving zien waarin werk en gezin natuurlijker naast elkaar kunnen bestaan. "We moeten echt een samenleving creëren waarin het heel normaal is voor vrouwen om beide te doen, en niet te hoeven kiezen."

Volgens Kawata zijn systemen nodig die de balans tussen werk en de zorg voor kinderen goed ondersteunen. "Dat is de richting die ik wil inslaan en de boodschap die ik wil overbrengen."