"In deze bokaal zit nog paté uit 1980": SMAK toont hoe beroemde kunstinstallatie van Joseph Beuys bewaard blijft 

Marmer of olieverf kan de eeuwen trotseren, maar hedendaagse kunst is vaak gemaakt van kwetsbaar materiaal. Of zelfs van organisch, bederfelijk materiaal. Hoe musea daarmee omgaan is te zien in het SMAK in Gent. 

“We tonen wat de evolutie is van technieken en materialen die toegepast worden bij conservatie en restauratie”, zegt conservator-restaurator Claudia Kramer. Ze staat in een leeg atelier, want de laatste onderdelen van het werk zijn net verhuisd naar de zaal. Daar staat ‘Wirtschaftswerte’, een installatie van de Duitse kunstenaar Joseph Beuys, klaar om publiek te ontvangen.

In 1980 nodigt directeur Jan Hoet Joseph Beuys uit om een werk te maken in het Gentse museum. Beuys stelt 6 metalen rekken op en vult die met producten uit toenmalig Oost-Duitsland. Er hoort ook een blok gips bij dat hij met boter afwerkt en rondom hangen klassieke schilderijen die verwijzen naar Karl Marx.

In de Gentse gemeenteraad klinken in 1980 afkeurende geluiden tegen de “uitgave van 932.640 Belgische frank voor 6 metalen rekken, versierd met  - en dat is heel waarschijnlijk te danken aan het genie van de kunstenaar – pakjes margarine, koffie, margarine, rijst, zeep en allerhande keukenwaren.” 

Maar ‘Wirtschaftswerte’ (‘Economische waarden’) van Joseph Beuys wordt toch aangekocht. Sindsdien is het 42 keer tentoongesteld, 15 keer in België, 22 keer in Europa, 5 keer buiten Europa. Een belangrijk werk van een van de belangrijkste kunstenaars van de 20e eeuw. 

Joseph Beuys kaartte vaak politieke en economische thema’s aan in zijn werk. Zoals in deze installatie, waarin hij verwijst naar de scheiding tussen West- en Oost-Duitsland en naar de prijsverschillen. Op alle basisproducten in de installatie schreef hij zijn eigen  waarde: ‘1 Wirtschaftswert’. 

“Als we dit werk opstellen, zijn we nog altijd verbaasd. Alsof we winkeltje aan het spelen zijn”, lacht restaurator Claudia Kramer. Ze wijst aan wat er zoal in de rekken ligt: “Wasmiddel, houtbeschermingsmiddel, pleisters, zeep, puimsteen, maandverband, maar vooral voedingswaren:  poeder om instantpudding te maken, bloem, suiker, zout, margarine, gedroogde erwten.”

“In sommige blikjes zit nog de originele inhoud”, zegt Kramer. Drie potjes honing, helemaal versuikerd. Zout is ook lang houdbaar. Een grote weckpot bevat nog altijd hazenpaté, die dus een kleine 50 jaar geleden is ingemaakt. De rubberen ring is verstorven, de inhoud is wat uitgelopen.

In meer dan de helft van de verpakkingen is de inhoud de voorbije decennia vervangen door duurzamer materiaal. Dat is het verhaal van deze expo, zegt Claudia Kramer: “We willen de evolutie tonen van technieken en materialen om te conserveren en te restaureren.” Voortschrijdend inzicht, dat gedeeld wordt op een internationaal congres van restauratoren, in september in Gent.

Maar wat vond Joseph Beuys zelf? Misschien had hij er geen probleem mee dat zijn werk langzaam zou vergaan? “Toen het werk in 1984 elders werd opgesteld, na 4 jaar dus, vond hij het op zich niet erg om de inhoud van de pakketjes te vervangen, maar hij wilde wel het uitzicht bewaren. Je moest zien dat het een kilo bloem was en niet iets lichters zoals piepschuimbolletjes.”

Dat is de voorbije jaren een continue zoektocht gebleven: hoe hou je al die vergankelijke materialen zo gaaf mogelijk? In het begin was er weinig aandacht voor de lichtsterkte en tot 1998 was er geen restauratie-afdeling in het SMAK. In die tijd werden enkel noodingrepen gedaan, vertelt Claudia Kramer. 

“Het bewustzijn was er toen nog niet. Verpakkingen werden gewoon opengeknipt en de inhoud vervangen door zagemeel of piepschuimbolletjes. Daarna werden ze dichtgeplakt met eender welke tape of een dikke klodder lijm.”

Nu gaan restauratoren heel wat voorzichtiger te werk en baseren ze zich op wetenschappelijk onderzoek. Bijvoorbeeld voor het grote blok gips dat  kunstenaar Joseph Beuys voor de rekken plantte. Een hoek dreigde af te breken en is gerestaureerd na materiaalanalyse, onder meer met endoscopisch en röntgenonderzoek.

Het blok gips is verkleurd en doordrongen van vetstof. Dat komt door de boter die Beuys zelf gebruikte om de hoeken op te vullen. Bij elke nieuwe presentatie van het werk wordt er nieuwe boter aangebracht.  Afgelopen dagen gebeurde dat in het SMAK met een spatel en een pak margarine, dat beter tegen de warmte kan. 

De kans is groot dat de margarine nog een keer vervangen wordt tijdens de zomermaanden. Tijdens de hittegolf vorig weekend moest het SMAK sluiten, wegens onvoldoende klimaatregeling. De expo van Beuys met het smeltgevoelige gipsblok werd enkele dagen uitgesteld. 

Terug naar het verval. Claudia Kramer legt uit dat het een zoektocht is naar evenwicht. “Wat is de grens? Hoe ver ga je in het restaureren? Wat is ‘bedoeld’ verval  en wat hoort er niet bij het werk?” Zoals bij het bokaal hazenpaté: “Dit beschouwen we als aanvaardbaar verval. Het hoeft in de geest van Beuys niet allemaal spic en span te zijn.”

Wie nu naar ‘Wirtschaftwerte’ kijkt, ziet de werking van de tijd. De papieren verpakkingen zijn geler geworden, maar je kunt nog altijd lezen wat erop staat. In een aparte vitrinekast ligt een zakje elastiekjes. Of wat ervan overblijft. “Dit is zodanig gedesintegreerd dat we het niet meer tentoonstellen.”

De installatie van Joseph Beuys is allerminst een geval apart. Veel hedendaagse kunst is gemaakt van vergankelijk materiaal. Om dat goed te kunnen conserveren en restaureren heb je veel achtergrondkennis nodig, zegt Claudia Kramer: “Wie is de kunstenaar, wat betekent het werk, ligt er betekenis in het materiaal zelf? Daar moeten we allemaal rekening mee houden.”