Wat gebeurde er met 'zombiedrug' flakka, 2 jaar na opmars in West-Vlaanderen?

"Flakka is zeer zeker nog aanwezig in West-Vlaanderen", bevestigt Wim D'hanis-Dick meteen. Hij is directeur van Kompas, het behandelingscentrum voor druggebruikers in het zuiden en midden van West-Vlaanderen. "Alleen is het niet meer een uitzonderlijk fenomeen van 1 of enkele steden of regio's. Flakka is vandaag overal: in elke stad, in elke gemeente."

"Bij de mensen die we ambulant begeleiden, gebruikt zo'n 12 procent flakka, ketamine of mefedrone", weet D'hanis-Dick. "Residentieel gaat het om 32 procent van onze hulpvragers."

"Of dat veel is? Kijk, cannabis en cocaïne zijn nog altijd de populairste illegale drugs. Maar we zien vandaag toch een structurele aanwezigheid van die andere middelen, zoals flakka. Die producten hebben een boom gekend, in alle centra voor drughulpverlening."

D'hanis-Dick maakt de kanttekening dat de bestaande cijfers niet verfijnd genoeg zijn om het gebruik van flakka apart te meten. "Flakka valt bij de registratie van hulpvragen onder de categorie 'andere', samen met bijvoorbeeld mefedrone en ketamine. We werken aan een nauwkeurigere registratie, maar dat is work in progress."

Een andere indicator is wat uit lab-analyses komt (zie kader, red.). Daaruit blijkt dat de zichtbare piek van flakka misschien voorbij is in West-Vlaanderen, maar het blijft wel stevig aanwezig in het hulpverleningslandschap.

Toch leeft het idee dat flakka dik 2 jaar geleden Roeselare en omstreken overspoelde, en sindsdien helemaal uit beeld verdween. "Flakka was toen behoorlijk nieuw in Vlaanderen", zegt D'hanis-Dick. "Het waaide over van Amerika en een aantal jongeren begon er hier ook mee te experimenteren."

"Dat Roeselare een hotspot leek, had waarschijnlijk te maken met 1 of enkele dealers die toen in die streek opdoken. Maar intussen heeft het gebruik zich dus in alle stilte over de hele provincie, en over heel Vlaanderen verspreid."

Dat Roeselare 2 jaar geleden overspoeld leek te worden, had ook voordelen. "Roeselare heeft kordaat ingegrepen", zegt D'hanis-Dick. "Het probeerde een consistent beleid te voeren. Door dealers aan te pakken, maar ook door te investeren in preventie en hulpverlening. Er is bijvoorbeeld een stuurgroep waar zowel politie als hulpverleners in zitten. En er is een coördinator die de hulpverlening nauw betrekt bij het beleid. Dat is toch cruciaal: dat je niet enkel repressief terugslaat, maar het bredere plaatje ziet."

Maar de markt reageert ook snel. Lijkt een problematiek op de ene plek wat meer onder controle, dan verleggen dealers hun terrein. En zo zie je flakka vandaag nog steeds in gebieden waar het 2 jaar geleden het eerst opdook, maar evengoed elders.

En ook wat internationaal gebeurt, kan lokaal een invloed hebben. Zo is het aantal drugslabs in West-Vlaanderen veeleer beperkt, maar zijn in de naburige Nederlandse provincie Zeeland de jongste jaren meerdere drugslabs ontdekt. Vaak ging het om kleinschalige keukenlabs voor flakka, midden in woonwijken.

Als flakka nog steeds aanwezig is in West-Vlaanderen, hoe komt het dan dat er vandaag minder vaak beelden opduiken van flakkagebruikers die het typische zombiegedrag vertonen? Die beelden die de drug 2 jaar geleden naar de media katapulteerden?

"Het is een hypothese, maar dat kan te maken hebben met de samenstelling van flakka", zegt D'hanis-Dick. "Het is goed mogelijk dat die veranderd is, waardoor bijvoorbeeld de meest opvallende psychotische verschijnselen wat minder aanwezig zijn."

Het is een fenomeen dat ook het bredere drugslandschap kenmerkt: de markt evolueert razendsnel. "De synthetische drugs nemen hand over hand toe. Eigenlijk lopen we altijd achter op de labs die de producten ontwikkelen. Op den duur weet niemand meer wat er precies in een product zit. Ook als gebruiker weet je niet wat je precies inneemt. Dat kan ronduit gevaarlijk zijn."

Het is wat Maarten Degreef van Sciensano de diversificatie van de markt noemt. "Het drugsgebruik neemt niet drastisch toe, maar het aantal verschillende stoffen dat gebruikt wordt wel", zegt hij. "Dat is overal zo, en er zijn geen redenen om aan te nemen dat het anders zou zijn in West-Vlaanderen."

D'hanis-Dick beaamt. "Zeker bij jongeren is er ook in West-Vlaanderen een evolutie naar wat wij polygebruik noemen. Als een bepaald product niet voorradig is, schakelt men gewoon over op iets anders. Vroeger was er veel meer een relatie met 1 product. Nu experimenteren jongeren met meerdere drugs en switchen ze ook makkelijk tussen producten. Doordat we in een volledig illegale en criminele markt opereren, is die markt bovendien helemaal niet gecontroleerd."

"Vermoedelijk heeft dat polygebruik ook te maken met de bereikbaarheid van producten. 'Wat heeft de dealer vandaag in de aanbieding? Dan bestel ik dat gewoon', redeneert de gebruiker. Mogelijk zijn dat dus ook heel nieuwe formules, synthetische drugs waarvan wij het bestaan nog niet kennen, en die nog niet altijd te meten zijn. Al probeert Sciensano dat wel op te volgen, bijvoorbeeld met het Belgian Early Warning System On Drugs ."

"Sowieso houden we cijfers vooral bij per landsgedeelte, niet per provincie", vult Degreef aan. "Opsplitsen tussen Vlaanderen, Wallonië en Brussel is wel zinvol, bijvoorbeeld omdat Vlaanderen meer gericht is op de Nederlandse drugsmarkt. Maar voor de rest is België een klein gebied en verspreiden tendensen zich meestal over provincies heen."

"We zien voor West-Vlaanderen dus ook geen grote, unieke tendensen. Laat het duidelijk zijn: de provincie is helemaal niet meer het laaggebruikgebied waar het lang voor aangezien werd."

"We moeten af van dat beeld dat drugs enkel iets is van grootsteden", beklemtoont Degreef. "West-Vlaanderen is agrarischer, maar we zien geen grote verschillen tussen verstedelijkte en landelijke gebieden. De wijdverbreidheid van drugs werd misschien zichtbaarder met flakka, maar is ook in West-Vlaanderen al langer aan de gang."