"Het belemmert me echt": Lien* heeft vliegangst, hoe overwin je die?  

De Belgische luchthavens zagen vorig jaar bijna 36,4 miljoen reizigers. Voor velen is een vliegtuig de eerste stap naar rust en vakantie, maar niet iedereen stapt even ontspannen op. "Vliegreizen zijn voor mij echt een nachtmerrie", zegt Lien* (25), die vliegangst heeft. "Tijdens mijn laatste vlucht kneep ik steeds in de arm of het been van mijn broer. Ik was heel de vlucht super alert en keek steeds uit het raam, om te kijken of alles oké was met het vliegtuig."

Lien* is niet alleen. Wereldwijd heeft ongeveer 1 op de 3 last van een vorm van vliegangst, ook wel aviofobie genoemd. Sommigen hebben enkel wat klamme handen tijdens het opstijgen of zijn kortademig, terwijl anderen vliegen liever volledig vermijden.

Hoe iemand vliegangst ontwikkelt, is niet helemaal duidelijk. "Wel weten we uit onderzoek dat mensen het vaak koppelen aan een slechte ervaring, zoals een noodlanding", aldus Anouk Vanden Bogaerde, professor in de gedragstherapie aan de VUB.

Maar er zijn niet genoeg ongevallen geweest om te verklaren waarom 1 op de 3 er last van heeft. "Het blijkt dat mensen zonder vliegangst meer incidenten meemaken dan mensen met vliegangst, zelfs gecorrigeerd voor het aantal vluchten dat men maakt. Het heeft dus niets te maken met hoe vaak iemand vliegt."

Aan die incidenten alleen kan het dus niet liggen. Vanden Bogaerde heeft in haar onderzoek aangetoond dat mensen met vliegangst een verhoogde angstgevoeligheid hebben.

"Dat is de neiging om lichamelijke sensaties als zeer bedreigend te interpreteren. Wanneer je hartslag omhooggaat, denken ze sneller dat er iets mis is. Dat angstgevoel wordt dan toegekend aan het vliegen en leidt dus tot vliegangst."

Ook kan er een lichamelijke verklaring voor die angst zijn. "Iedereen heeft tijdens het vliegen een daling van een paar procent in de zuurstofsaturatie. Mensen kunnen dan een lichamelijke sensatie voelen die daaruit voortkomt. Ze pikken die sneller op en hebben daar dus meer aandacht voor. Sommigen interpreteren dit als bedreigend, waardoor ze meer angst ervaren", zegt Vanden Bogaerde. 

Ook mensen met meer behoefte aan controle in het dagelijkse leven krijgen vaker te maken met vliegangst. "In een vliegtuig moet je enkel zitten en afwachten. Je mag zelf niet aan het stuur zitten, zoals dat bij een auto wel het geval is", zegt Vanden Bogaerde.

Voor Lien* is dat gevoel van controleverlies het grootste probleem. "Zodra een vliegtuig loskomt van de grond, heb ik het gevoel dat ik de controle volledig verlies. Ik kan ook niet zien waar we naartoe vliegen. Het enige wat ik kan doen, is door een klein raampje kijken."

"Ik vertrouw de piloot wel, want in een trein vind ik het ook niet erg om mijn veiligheid in de handen van de treinbestuurder te leggen. Maar daar zit ik aan de grond, en in een vliegtuig niet. Als er zo hoog iets misgaat en we storten neer, is de impact veel groter", aldus Lien*. "Daarom lees ik altijd heel nauwkeurig de veiligheidsvoorschriften." 

Vliegangst wordt vaak versterkt door andere angsten. Wie claustrofobie heeft, en dus angstig is in kleine ruimtes, kan in een vliegtuig ook het gevoel krijgen niet weg te kunnen. "Soms is er ook een overlap met een paniekstoornis of agorafobie (angststoornis waarbij je situaties vermijdt waarbij ontsnappen moeilijk is of waar geen hulp direct beschikbaar is, red.)", zegt Vanden Bogaerde. 

De meeste mensen met vliegangst hebben angst voor een ongeval. Ook Lien* worstelt met zulke doemscenario’s: “Ik denk vaak dat we gaan neerstorten en gaan sterven.” Haar angst wordt versterkt door haar hoogtevrees. “Zo vlieg ik bijvoorbeeld niet graag over de zee, ook door mijn angst voor haaien.”

De meeste mensen zoeken naar middeltjes om zich minder angstig te voelen wanneer ze gaan vliegen. Zo spelen ze spelletjes, drinken ze alcohol of vliegen ze enkel met een bepaalde vliegtuigmaatschappij.

"Maar dit is vermijdingsgedrag, wat ervoor zorgt dat de vliegangst enkel erger wordt", verklaart Vanden Bogaerde. "Zo leer je jezelf aan dat je enkel kan vliegen wanneer je die afleiding hebt, en niet dat vliegen veilig is."

Hoewel vliegen een van de veiligste vervoersmiddelen is, zorgt de media-aandacht rond vliegtuigcrashes toch voor een ongemakkelijk gevoel. “Wanneer je op het nieuws iets hoort over een vliegtuigcrash, zijn er altijd veel doden,” zegt Lien*. “Mensen in mijn omgeving zeggen vaak dat als het misgaat, het meteen over is. Maar het is net dat dat ik niet wil.”

Door het schrikbeeld van vliegtuigongelukken hebben mensen met vliegangst al negatieve verwachtingen voor ze het vliegtuig instappen. "Dan reageren ze op lichte turbulentie angstiger en pikken ze dat gevoel ook sneller op. Zo zitten ze in een vicieuze cirkel", aldus Vanden Bogaerde. 

Door die angst wordt vliegen soms vermeden. "Het belemmert me echt", vertelt Lien*. "Een vriendin gaat op buitenlandse stage in Azië, maar een vlucht van 15 uur klinkt voor mij echt als een nachtmerrie."

Lien* besloot daarom haar vriendin niet te gaan bezoeken. "Ik heb wel gezegd dat ik iets wil doen aan die vliegangst. Zo hoop ik binnenkort met haar op vakantie te gaan, ergens waar we niet zo ver voor moeten vliegen." 

Hoe verklein je die angst zoveel mogelijk? "Door je bloot te stellen aan de angst, en dus door te vliegen", zegt Vanden Bogaerde. Bij vliegangst is die stap natuurlijk groot. Daarom bestaan er cursussen die begeleiding bieden. 

Expertisecentrum en opleidingsinstituut 'The Human Link' organiseert zo'n cursus, in samenwerking met Brussels Airlines. Klinisch psychologe Flo Peeters is daarvoor coördinator. "We doen 2 cursussen per jaar, waar gemiddeld zo'n 10 mensen aan deelnemen", zegt Peeters. 

De cursus duurt 2 dagen. Na een intakegesprek volgt er op de eerste dag een uiteenzetting van vliegangst, in combinatie met praktische en ervaringsgerichte oefeningen. Daarna volgt een theoretische uitleg door een piloot over alle facetten van vliegen.

"Zo zorgen we ervoor dat mensen rationeel overtuigd worden dat vliegen veilig is", zegt Peeters. "Voor wie dat nodig heeft, is er hier ook de mogelijkheid om een simulatie te doen met een VR-bril." 

Op de tweede dag wordt er ook echt gevlogen. "We vliegen naar een bestemming en vliegen daarna meteen terug. Tijdens die vlucht doen we constant oefeningen, zodat je alles waar je lijf bang voor is aan het testen bent, om de angst zo klein mogelijk te maken."

Het doel van deze oefeningen is om de angst beter te leren verdragen. "Vaak zien we dat de intensiteit van de angst daardoor vanzelf afneemt." Dat komt doordat ons alarmsysteem bij elke ervaring waarin je wél vliegt zonder afleidingsmiddelen, zoals muziek luisteren of spelletjes spelen, leert dat het ook kan met minder bescherming. Het past zich daardoor aan en reageert iets minder heftig, omdat het merkt dat je ook met minder veiligheidsgedrag kunt overleven, aldus Peeters. 

"Vliegen is duur en praktisch vaak moeilijk om regelmatig te oefenen. Daarom maken we onze cursus zo intens mogelijk, zodat er veel oefenmomenten en herhalingen in die dagen zitten. We raden ook aan om direct na de cursus een andere reis te boeken."

Dat allemaal om de angst zo klein mogelijk te maken. "Hoe meer je vermijdt, hoe groter de angst wordt", bevestigt Peeters. "Maar het is al moedig als je beslist iets met die angst te doen." 

Voor Lien* is de stap naar een cursus nog net even te groot. "Toch ben ik van plan om eens langs te gaan bij mijn huisarts, die me meer uitleg kan geven over de mogelijkheden. Zo wil ik minder gestresseerd op reis vertrekken."