Oud-premier Yves Leterme in onze podcast 'China voorbij de Muur': "We kunnen echt niet zonder China"

Weinig Belgische politici hebben zo vaak aan een Chinese tafel gezeten als Yves Leterme. Tachtig à negentig keer reisde hij al naar China, zo schat hij zelf, sinds zijn eerste reis in 2005 naar een Bekaert-fabriek in het noordelijke Shenyang.

Wat hem van die eerste keer bijbleef, was niet het bedrijf, maar het diner. Een draaiend blad vol schotels, eindeloze toasts, en de hoffelijkheid waarmee men een westers bestek naast zijn eetstokjes legde. In China is eten nooit zomaar eten, leerde hij toen. "Er kan geen enkel evenement doorgaan zonder dat daar op een of andere manier eten bij komt kijken."

Die tafels maakten van Leterme een kenner. Ze maakten van hem ook een belanghebbende. Vandaag leidt hij de Europese tak van het Chinese investeringsplatform ToJoy, en dat hoor je in zijn analyse. Waar veel waarnemers China vooral als dreiging zien, kijkt Leterme met de blik van iemand die er zaken doet en mensen kent. Het levert een opvallend milde lezing op, maar daarom niet minder scherp.

Nergens wringt die positie harder dan rond de militaire parade in Peking, vorig jaar in september. Leterme zat in het publiek toen Xi Jinping er naast de Russische president Vladimir Poetin en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un de overwinning op Japan vierde. Beelden van een Belgische oud-premier in dat gezelschap kwamen thuis hard aan. Zijn eigen contact met Xi bleef die dag overigens beperkt tot een handdruk.

Hij verbloemt niet hoe hij naar zijn 2 opvallendste buren kijkt. "Ik vond het afschuwelijk om te zien hoe Poetin en de leider van Noord-Korea daar met égards werden behandeld." En toch verdedigt hij zijn komst. "De parade herdacht het einde van de Japanse bezetting en het bloedbad van Nanjing, een datum die in China zwaarder weegt dan wij beseffen."

De fout lag volgens Leterme bij het Westen, dat helemaal wegbleef. Wie niet op het hoogste niveau wil verschijnen, stuurt beter een minister of een diplomaat, zoals Turkije, Brazilië en Slowakije deden, aldus Leterme. "Dat is een verstandigere aanpak dan gewoon zeggen: wij blijven daar compleet weg."

Een vriend van China laat Leterme zich niet noemen. Toch niet helemaal. "Ik beschouw mij als een vriend van veel Chinese mensen. Ik heb geen speciale affiniteiten met het regime of met de Communistische Partij." Zijn bewondering gaat naar de cijfers, naar de veertig jaar waarin het land honderden miljoenen mensen uit de armoede tilde. Een "nooit geziene prestatie", noemt hij dat.

Andere dingen passeren bij hem niet. De verering van Mao Zedong, wiens portret nog altijd over het Plein van de Hemelse Vrede waakt, blijft voor hem onverteerbaar. Hij snapt dat Chinezen Mao als stichter van hun land zien, maar zegt er meteen bij dat hij niet vergeet "dat zo'n figuur zoals Hitler, Stalin, Mao bijzonder veel miljoenen doden op zijn geweten heeft". Uitnodigingen voor plechtigheden rond die herinnering wijst hij pertinent af.

Het Westen moet volgens de oud-premier ook mensenrechten blijven aansnijden bij China. Vorig jaar nog zat hij met een tiental Westerlingen bijna twee uur tegenover een hoge Chinese partijfunctionaris, in een gesprek over de botsing tussen de universele mensenrechten en het Chinese principe van niet-inmenging. "Dat lukt wel, hoor. Men accepteert dat ook, dat ik dat doe." 

Over Taiwan klinkt Leterme een stuk kalmer dan de Amerikaanse generaals. Washington waarschuwt dat 2027, het jaar waarin het Volksbevrijdingsleger honderd wordt, het moment kan zijn waarop China toeslaat.

Leterme ziet iets anders gebeuren. Geen tanks, maar verkeer. Mensen, bedrijven en zelfs bruggen die het eiland en het vasteland langzaam aan elkaar naaien. "Dit zijn geen twee afzonderlijke werelden."

De rode lijn voor Peking ligt volgens hem bij een echte onafhankelijkheidsverklaring of "opruiende taal". Zolang Taipei daar van wegblijft, hoeft het niet tot een botsing te komen. Die kan, denkt hij, "wel eens uitblijven". China zou dan winnen zonder een schot. In dezelfde adem noemt hij Taiwan "een klein land tegenover een moloch" van 1,4 miljard inwoners. 

Al die jaren reizen naar China brengt Leterme samen in één boodschap. "Ik denk dat we echt niet zonder China kunnen." Het is geen geloofsbelijdenis maar een rekensom. China levert het leeuwendeel van de batterijen, zonnepanelen en zeldzame aardmetalen waarmee Europa zijn auto's en zijn stroom wil vergroenen. Zonder die aanvoer blijven de klimaatdoelen van 2030 dode letter, en een eigen industrie van de grond krijgen, kost jaren die we niet hebben.

Het grootste gevaar ligt volgens Leterme dan ook niet in China, maar in onze reactie erop. Hij trekt een historische parallel. Na de opiumoorlog sloot China zich in de negentiende eeuw af voor import en voor elke wisselwerking met Europa, en die geslotenheid heeft het Middenrijk "economisch en cultureel uitgeschakeld".

Wie zich nu op zijn beurt afsluit, herhaalt volgens Leterme diezelfde fout. Europa mag de poort niet dichtgooien, vindt hij, maar moet wel afdwingen dat de uitwisseling op aanvaardbare voorwaarden gebeurt, met technologietransfer en jobs op eigen bodem.

En een groot deel van het werk ligt bij onszelf. Als Chinese auto's onze markt overspoelen, ligt dat niet enkel aan oneerlijke concurrentie, maar ook aan onze eigen dure energie, hoge loonkosten en het uitblijven van een echte interne markt. "Het grootste werk dat we moeten doen, is ons eigen huiswerk maken."

Wat Leterme het meest dwarszit, is hoe weinig wij nog steeds van China afweten. "Europa kijkt naar China door de smalle koker van de geopolitiek, terwijl daarachter 1,4 miljard mensen een dagelijks leven leiden dat we amper zien."

Net daar ziet Leterme een opdracht voor de media, en zeker voor een openbare omroep "die met belastinggeld werkt". Hij geeft grif toe dat hij zelf graag naar wielrennen kijkt, "maar ik vind het van nog groter belang dat we tijd en energie spenderen aan betere inzichten in wat er in China gebeurt". China beter leren kennen is in zijn ogen geen luxe, maar een vorm van zelfverdediging.

Beluister de allerlaatste aflevering van de podcastreeks "China voorbij de muur" hier :